«Өтмүш билән яшайдиған милләтниң келәчиги йоқ»

1
369

 

Интернетниң пайдиси вә зийини қанчилик? Балиларни Интернеттин қандақ һимайә қилиш керәк? Интернет арқилиқ ахча тепишқа боламду? Мошу вә башқиму соаллар әтрапида «Hub іnnovatіon Teleсom» ширкитиниң рәһбәрлири Ядикар вә Мадина ҒӘНИЕВлар билән сөһбәтләшкән едуқ.Интернетсиз бүгүнки һаятимизни тәсәввур қилиш тәс. Җәмийәттә болса, уни қоллаватқанларму һәм қарши болғучиларму көп. Силәр қайси тәрәптә?

Я.Ғ.: — Бу һәқиқәтәнму шундақ. Биз халайли яки халимайли, қарши болайли яки болмайли, Интернет җәмийәтниң һәммә саһалирида тәрәққий етиватиду. Биз Интернетни кәң қоллиниш  тәрәпдарлири. Мошу йәрдә муһим мәсилини тәкитләп өтүш тоғримекин. Немишкиду, биз, уйғурлар, чоң минбәрләрдә, болупму зиялилиримиз уйғур хәлқиниң өтмүши, тарихи һәққидә көп ейтишни яхши көриду. Йәни биз, кәйнимизгә, тарихимизға қарашқа адәтлинип қалдуқ. Раст, бизниң қедимий тарихимиз, дуния етирап қилған сәнъитимиз, мәдәнийитимиз бар. Дунияда әқиллик милләтләрниң бири һесаплинидиған йәһудийләрдә: «Өтмүш билән яшиған милләтниң келәчиги йоқ» дегән сөз бар. Демәк, әгәр биз бүгүнки заман тәливигә лайиқ тәрәққий етидиған милләт болушни халисақ, кәйнимизгә әмәс, алдимизға қаришимиз керәк. Яшлиримиз билим җәһәттин болсун, кәспий җәһәттин болсун дуниядики риқабәткә қабил болуши лазим. Һазир мошундақ дәриҗидә болушқа һәммә шараит бар. Интернет болса мошу имканийәтни яритиду. Интернет әхбаратни елишниң вә тарқитишниң әң қолайлиқ васитиси. Мәлумки, дуниядики әхбаратниң сәксән пайизи инглиз тилида тарайду. Инглиз тилини билгән адәм Интернет арқилиқ дуниядики әң чоң оқуш орунлирида, әң чоң китапханилардики китапларни оқалайду.  Өзиниң илмий мақалилирини чоң нәширләрдә елан қилалайду. Аримиздин тонулған шәхсләр көпләп йетилип чиқиду. Миллитимизни дуния җамаәтчилигини билишкә башлайду. Әң муһими, бу ишларни өзәңниң өйиңдә олтирипла әмәлгә ашурушқа болиду. Заманивий технологияләр дәриҗиси мошундақ.

М.Ғ.: — Технологияләр демәкчи, һазир заманивий технологияләр сүръәтлик тәрәққий етиватиду. Мәлумки, өткән әсирдә илим-пәндә бир йеңилиқни әмәлиятта қоллиниш үчүн кам дегәндә бәш жил кетәтти. Есиңизда болса, өйгә адәттики телефонни қойғузуш үчүн жиллап новәттә турушқа тоғра келәтти. Чүнки технологияләр шундақ еди. Һазир халисиңиз һәм мүмкинчилигиңиз болса, бир өйгә он телефон қойғили болиду. Бүгүнки таңда һәр алтә айда йеңи техн ологияләр җарий қилиниватиду. Мәсилән, илгири компьютердики һәр қандақ әхбаратни CD, DVD яки флешкида сақлашқа болатти. Уларниң әхбаратни сақлаш ихтидари чәклик еди. Униңдин ташқири сизилип кетиш яки өчүп кетиш ховупиму йоқ әмәс. Һазир «булут» (русчиси «облако») технологияси җарий қилинди. Бу логикилиқ кәңлик. Уни қол билән тутуш яки көз билән көрүшкә болмайдиған чүшәнчә. Униң әхбарат сақлаш иқтидариниң чеки йоқ. Дунияниң қайси йеридила болмаң, әгәр Интернет болса, «булуттики» сақлиниватқан һәрқандақ әхбаратни алалайсиз. Қолайлиқ һәм оңай.

Интернетниң зийини тоғрилиқму көп пикирләр ейтиливатиду. Болупму балиларниң Интернетқа «беқинда» болуп қеливатқанлиғи байқалмақта һәм бу мәсилә җиддий туруватиду. Уни қандақ һәл қилишқа болиду?

Я.Ғ.: — Һәрқандақ мәсилиниң икки тәрипи болидиғини ениқ. Интернетни «әхләтхана» дәватқанларму көп. Раст, дуниявий торда әхбарат наһайити көп һәм хилму-хил. Униң ямини бар, яхшисиму бар. Мән бу йәрдә бала тәрбийисини алға сүргән болаттим. Әлвәттә, һәрқандақ ата-аниниң балисиға дурус тәрбийә бериши қийин мәсилә. Интернет йоқ чағдиму адәм өлтүргән қатиллар, оюнхумарлар, қимарвазлар болғанғу. Әнди барлиқ балаю-апәт Интернеттин чиқиватиду дегәнлик чоң хата. Раст, балиларниң Интернетқа «беқинда» болувалғанлиғи җиддий мәсилә. Мениң пикримчә, бу йәрдә гәп балиларни ата-аниларниң назарәт қилмаслиғида. Адәттә биз әтигән туруп ишқа кетимиз, кәч келимиз. Балимизниң немә иш билән шуғуллиниватқанлиғидин каримиз йоқ һәм назарәт қилмаймиз. Униңдин ташқири, нурғунлиған ата-анилар балилириниң қайси сайтларни «чарлап» жүргинигә, ким билән хәт йезишиватқанлиғиға қизиқмайду. Һазир компьютер арқилиқ балиңизниң қайси сайтқа, қачан киргәнлиги, қанчә саат Интернетта олтарғанлиғини назарәт қилишқа болиду.

М.Ғ.: — Назарәт қилишниң мәхсус программилири моҗут. Мошу программилар арқилиқ экстремистик, порносайтлар вә башқиму балилар үчүн мәнъий қилинған сайтларға киришниң алдини елишқа болиду. Мениңчә болса, ата-ана өз балиси билән «келишим» түзсә. Бу «келишимдә» балиниң күндә нәччә саат компьютер алдида олтиридиғини, қандақ сайтларға киришкә рухсәт болидиғини көрситилип,  шуниңға риайә қилишни қаттиқ назарәт қилиши лазим. Әнди Интернетни умумән яман дейиш мәнтиқигә тоғра кәлмәйду.  Интернетни тоғра қоллинишни билгән адәм әҗайип көп әхбарат көләмигә, чоңқур билим елиш имканийитигә егә болиду. Қазақстанлиқ уйғурларниң көпчилиги йезиларда яшайду. Әпсус, һазирчә Интернет йезиларниң һәммисигә йетип бармиди. Яшларға, имканийәт яр бәрсә, Интернетни дурус пайдилинишни үгиниш мәслиһитини берәр едим.

Тәкитләш лазимки, Интернет җәмийәтлик пикирни қелиплаштурушқа чоң тәсир қилидиған васитигә айланмақта. Мән җәмийәттә нурғун пикир пәйда қилған «Әлибек Жумағулов», яки «Мақсат Усеновниң иши» охшаш вақиәләрни көздә тутуватимән. Бу җәһәттинму Интернетниң җәмийәт һаятидики ролини баһалаш вақти кәлгән болса керәк?

Я.Ғ.: — Сиз тәкитлигән вақиәләр һәқиқәтән Интернетниң зор күч екәнлигини намайиш қилди. Мәлумки, Әлиби Жумағуловниң дадиси илаҗиси қалмиғандин кейин «Фейсбук» арқилиқ хәлиққә  мураҗиәт қилған еди. Җәмийәттә нурғун пикир пәйда болди. Қелиплашқан пикирләр нәтиҗисидә һоқуқ қоғдаш органлири бу ишни қаттиқ назарәт қилди. Һазир бу иш сотта. Бу вә мошуниңға охшиған башқиму ишлар хәлиқниң өз пикрини, өзлириниң гражданлиқ мәвқәсини очуқ изһар қилишқа адәтлиниватқанлиғини көрсәтти. Уни хәлиқму һәм дөләт органлириму чүшәнди. Буму Интернет күчиниң, ролиниң чоң екәнлигини дәлиллиди. Уни баһалимаслиқ ахмақлиқ.

Һазир җәмийәттә «виртуал демократия» дегән чүшәнчә пәйда болди. Шундақла Қазақстанда «Интернет-полиция» оргинини қуруш мәсилисиму көтириливатиду. Силәрниң пикриңларчә бу дурусму?

Я.Ғ.: — Әгәр демократия Украинидикидәк яки Қирғизстандикидәк болса, шәхсән өзәм, буниңға мутләқ қарши. «Виртуал демократия» яки башқичә демократияму, униң ақивәтлири хәлиққә зиян елип кәлсә, ундақ демократия һечкимгә керәк әмәс. Әнди Интернетни сахта идеяләрни әмәлгә ашуруш үчүн пайдилиниватқанлар аз әмәс. Униң қайси дурус қайсиси натоғра екәнлигигә хәлиқ өзи баһа бериду дәп ойлаймән. Әнди елимиздә «Интернет-полиция» хизмитини қуруш тәшәббусини қоллаймән. Чүнки дөләт органлири гражданларниң бехәтәрлигини тәминлиши лазим. Чүнки Интернетта милләтләрара, динларара тоқунушларни пәйда қилидиған иғвагәр роһта йезиливатқан әхбаратларму нурғун. Биз течлиқни, җәмийәтлик разимәнликни халисақ, мошундақ ишларниң алдини елишимиз һаҗәт.

М.Ғ.: — Буниңдин үч-төрт жил илгири «әрәп баһири» дәп нам алған тарихий вақиәләр йүз бәрди. Бу вақиәләрниң пәйда болушиға, уларниң инқилапқа айлинишиға Интернет сәвәпчи болди. Инқилап башчилири өз идеялирини иҗтимаий топлар, йәни «Твиттер», «Фейсбук» арқилиқ елан қилип, тәрәпдарлирини йәнә шу иҗтимаий топлар арқилиқ башқурған. Бу инқилапларниң ақивәтлирини техичила көрүватимиз. Улар һечбир яхшилиқ елип кәлмиди. Шуңлашқа, йәнә тәкрарлашқа тоғра келиватиду. Интернетни дурус пайдилинишни үгәнгән тоғра.

Интернет арқилиқ ахча тепишқа боламду?

Мәлумки, «Форбс» журнали һәр жили дуниядики әң бай адәмләрнңиң тизимини елан қилиду. Шу тизимниң әң бешида іt-  технологияләр  вә телекоммуникацияләр билән шуғуллиниватқан ширкәтләр рәһбәрлири туриду. Билл Гейтс, Марк Цукерберг охшаш адәмләр дуниядики әң бай шәхсләр болуп һесаплиниду. Демәк, Интернет чоң тапавәт мәнбәси дәп ишәшлик ейтишқа болиду. Һазир Москвада көплигән чоң ширкәтләрниң рәһбәрлири өз ширкәтлирини Интернет арқилиқла башқуриду. Улар Москвадики пәтирлирини иҗаригә бериветиду, чүнки шәһәрдә иҗарә һәққи наһайити қиммәт. Өзлири болса, Таиланд, Сингапур охшаш «иссиқ» дөләтләрдә яшайду. Барлиқ ишини Интернет арқилиқ назарәт қилиду. Келәчәктә, силәр журналистларму, өз ишиңларни әйнә шундақ қилисиләр. Сәвәви, бу пайдилиқ. У вақитта чоң беналарни иҗаригә елишниң, коммуналлиқ хизмәт һәққини төләшниң һаҗити болмайду. Һаҗәт болса, жиғинларни skype арқилиқ, видеоконференция шәклидә өткүзүшкә болиду. Бу вақитни үнүмлүк пайдилинишқа вә артуқ чиқимларни йоқитишқа шараит яритиду. Әнди аддий адәмләрниңму мошундақ имканийәттин пайдилиниш мүмкинчилиги бар. Йеқинда Яркәнттә яшайдиған бир туққиним билән сөһбәтлишип қалдим. Өзиниң жүк машиниси бар. Ейтишичә, һазир жүк тошуш саһасида риқабәт көп екән. Бәзидә Қорғастин Алмутиға жүк елип келидекән. Амма қайтқанда бош қайтидекән. Мән униңға Интернетта өзиниң бетини ечиш мәслиһитини бәрдим. Чүнки униң жүк тошуш бойичә тәклип қиливатқан баһалири әрзәнирәк. Уни билидиған адәмләр аз. Әнди у Интернетта өзиниң баһалирини тәклип қилса херидари көп, тапавити яхши болатти. У һазир техичила ойлиниватиду.

М.Ғ.: — Интернет тапавәт тепишниң мәнбәси дедиққу. У, шундақла мәбләғни ихтисат қилиш васитиси. Өткәндә, Ядикарниң машинисини техникилиқ тәкшүрүштин өткүзгән едуқ. Машина җөндәш станциясиниң мутәхәссислири антифриз вә салондики һава фильтрини алмаштуруш мәслиһити бәрди. Мошу ишниң һәққини сорисақ он үч миң тәңгә деди. Өйгә келип, Интернет арқилиқ бу ишларни қандақ әмәлгә ашурушқа болидиғанлиғини издәштурдуқ. Интернетта қандақ алмаштурушниң видео билән берилгән мәслиһити бар екән. Икки минутта алмаштурдуқ. Демәк, ахчимиз янчуғимизда қалди. Йеза егилигидә ишләватқанлар үчүнму мәхсус сайтлар бар. У йәрдә мәсилән, көчәтләрни қачан улаш, һарам шуңларни қандақ кесиш керәклиги, қандақ қилип көчәтниң һосулдарлиғини көпәйтишкә болидиғанлиғи көрситилиду. Бағвәнләргә, деханларға Интернет ахчини ихтисат қилишқа ярдәм қилиду дегән сөз. Буму Интернетниң пайдисиниң дәлили.

— Силәрниң ширкитиңлар немә билән шуғуллиниду?

Я.Ғ.: — Илгири бир бена селинғанда канализиция вә электр кабельлири киргүзүләтти. Һазир тамамән башқа технологияләр қоллинилиду. Бена селинғанда, заманивий технологияләр бойичә, Интернет, ip-телефония, мини-АТС, видеоназарәт, өрт бехәтәрлиги, сигнализацая, кирип-чиқишни назарәт қилиш системилири киргүзүлиду. Уларсиз мүмкин әмәс. Булар бехәтәрликниң һәм қолайлиқ ишләшниң кепили. Мәсилән, видеоназарәт системисини алайли. Әгәр сиз йоқ чағда видеоназарәт орнитилған бөлмидә һәрикәт башланса, сизниң янфониңизға дәрру учур келиду. Янфониңиз арқилиқ бөлмидә немә болуватқанлиғини онлайн режимда көрәләйсиз һәм әһвалға қарап һәрикәт қилисиз. Бизниң ширкәт мана мошундақ ишларни әмәлгә ашуриду. Қисқичә ейтқанда, it-технологиягә мунасивәтлик барлиқ мәсилиләрни һәл қилишқа ярдәмлишимиз.

М.Ғ.: — Адәм Интернет арқилиқ өзигә һаҗәт бирәр әхбаратни издәшкә киришкәндә, йәни һәрипләрни теришкә башлиғанда һәр хил сайтларниң тизими пәйда болиду. Адәттә, биз тизимдики дәсләпки бәш сайтни, нери кәтсә он сайтни ачимиз. Әнди нәқ шундақ хизмәт яки әхбаратни тәклип қиливатқан миңлиған сайтлар бар. Уларни һеч ким ачмай қелишиму мүмкин. Әгәр сиз Интернет сайт ечип қоюпла пул тапимән десиңиз хаталишисиз. Сизниң сайтиңизниң ишлиши үчүн шу сайтлар тизимида биринчи онлуқта яки биринчи бәшликтә болуши керәк. Шу вақиттила ишиңиз үнүмлүк болуши мүмкин. Биз һәрқандақ сайтни «тизимда көтиришкә» ярдәм қилалаймиз. Әгәр халиғучилар болса, бизниң электронлуқ почтимизға (info@hіtelecom.kz) мураҗиәт қилса болиду.

Сөһбәтләшкән  Йолдаш МОЛОТОВ.

Бөлүшүш:
Реклама

1 ПИКИР

  1. Интайин яхши иш башлапсиләр, мән шәхсән толуғи билән келишимән, интернет һазирқи замандики бирдин бир керәк қурал десәм қаталашмаймән. Барлиқ ишимиз интернет арқилиқ әмәлгә ашиду, жирақ йеқиндики иш бойичә болидиған сөһбәтләр вебинарлар мошу тор бетидә нәтижә бериду. Ишиңларға утуқ тиләймән, хәлқимиз үчүн пайдиси көп болуду дәп ойлаймән!

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь