БИЗГӘ НЕМӘ КЕРӘК?

0
108

Пәрзәнт дегән немә? Ойнап, ойнап, зериккәндә, ташливетидиған оюнчуқму? Пәрзәнт дунияға өзи келәмду?

Қаримаққа һәр бир дили пак инсанни ойландуридиған соаллар. Тоғра ойлидиңлар. Оюнчуқ әмәс һәм өзи кәлмәйду. Бир-бирини яхши көргән, муһәббәт долқуниға урунған икки инсанниң хаһишини яратқан егәм әмәлгә ашуруши нәтижисидә Адәм дунияға келиду. Кейин, ата-ана әжайип мөжүзини оқутуши, билимлик қилип йетилдүрүши лазим. Бу – иккисиниң һәм қәрзи һәм пәрзи. Бала туғулғанда униң дәсләпки  һөжжитини елип, таллап туруп заманивий бир исимни, қошумчә миллитини «уйғур» дәп яздуримиз. Үч яшқичә, пәрзәнткә өйдә қом-қериндашлар ярдимидә уйғурчә сөзләп, тәрбийә беримиз. Шуниң билән бүгүнки күнлүктә бизниң – ата-аниларниң милләт алдидики вәзиписи түгигәндәк. Мән немишкә бала тәрбийисини мошу йәргә әкилип тохтитип қойдум? Сәвәвини кейинирәк чүшәндүрүп көримән.

 Һазирға дәйдиғиним, раст, пәрзәнтлиримизни заман тәливигә бола оқутушқа тәмшиливатимиз. Тиришиватимиз. Шуниң өзидә кейинки вақитларда  милләтпәрвәр инсанлар, жигитбашлари: «Ата-анилар балилирини уйғур мәктивигә бәрмәйватиду, қаршилиқ көрситиватиду» дегәнни тәкрарлап, жут арилап дәп, қахшап келиватиду. Һәтта жанкөйәрләр бир қур кийим-кечәк, сумкилирини елип, балиларниң уйғур мәктивигә беришигә түрткә бәрмәктә.  Чәт әлдин кәлгән меһманлиримиз чеғида йол-йоруқ, мәслиһәтләрни берип кетиватиду. Чоңқурирақ ойлинип көрсәк, йошурушниң һажити йоқ, бу мәсилиниң йешилиши йенимизда, әтрапимиздила, қолни созсаң йетидиғанла йәрдә екән. Һелиқи «бегизни өзәңгә тиқ, ағримиса йениңдикигә» дегинидәк, башқиларға сөз қилиштин илгири «әшу рус тиллиқ мәктәпкә балисини беривәткән ата-аниларниң» балилирини уйғур мәктивигә беришигә зәмин яраттуқму? дегән соални өзимизгә қоюш керәктикән. Кеңәш дәвридикигә охшаш кәңчиликтә өтүп кетимиз дедуқму, уйғур мәктәплиригә йол салидиған асасий очақни унтуп қаптимиз. Унтуп қалдуққу десәк артуқ кәткәнлик бола, амма қолумиздин кәлмигини, кәлсиму янчуқтики бир парчә «билеттин» қорққинимиз  раст. Һәм шунчелик жүрәкалди болған екәнмиз, мошу кәмгичә һошимизға келәлмәй жүримиз. Бу өткән заманға мунасивәтлик ой-пикир. Әндиликтә бу ишни тез арида қолға алсақ кәч әмәсмекин дәп ойлаймән. Чүнки милләтниң кәңчилиги үчүн бизниң дөләттә барлиқ шараитлар яритиливатиду. Мәктәп саламсән, балилар бағчиси саламсән, кафе яки мечитму, уйғурчә оқутамсән ихтияриң, пәқәт хәлқиңгә хизмәт қил, өзәңниң миллий кодиңни унтума, дәватиду. Әйнә, йеқинда гезиттин оқудум. Кичик Ақсу йезисида бир тижарәтчи балилар бағчисини селип 12 адәмни иш билән тәминләпту. Яркәнт тәвәсидә 135 балилар бағчиси болсиму, униңға йеқинда Чулуқай йезисида 150 орунлуқ бағчә қошулуп, йәнә 38 адәм иш билән тәминлинипту. Әжайип йеңилиқ. Шуңлашқиму мән бу хуш хәвәрдин роһлинип, сөзүмни балилар бағчисидин башлашни тоғра көрдүм.

Мән бая балилар тәрбийисини «үч яшқичә», дәп чәкләп қойиведимғу, әндиликтә, вақти кәлдимекин, давамлаштурай. Силәргә мәлум, һәммә бағчиларда балилар икки тилда тәрбийилиниду. Қазақчә, русчә. Гайи бир йәрләрдә инглизчини қошқан. Һә, мана, бизниң әвлат немишкә уйғур синиплириға бармайватқининиң сәвәви мошу йәргә көмүлгән. Бу группилар балиларни тәрбийиләштә заманивий технологияләрдин пайдилинип, балиларниң қизиқиши бойичә тәсвирий сәнъәт, қол һүнәрвәнчилиги, уссул, тилни әксигә кәлтүрүш вә башқиму, қисқиси балини бағчиға жәлип қилишниң барлиқ усуллирини пайдилинип,  қизиқтуридиған топлириға бөлүнгән. Бала үч йешидин, қайтилаймән, үч йешидин сәнъәтниң қир-сирлириға чөкүшкә башлайду. Әнди уларниң мунайим педагог-тәрбийичилирини, балиларға беғишланған китаплирини көрсиңиз, жиқлиғи, түр-түриниң көплигидин ичиңиз илишип, көзлириңиз қараңғулушуп кетиду. Мундақ шәрт-шараит, қолайлиқларни көргән ата-ана пәрзәндиниң келәчигини көзләп әлвәттә башқа тиллиқ группиларға бериду. Йә, ялғанму?

Мошундақ әһвалда уйғур тиллиқ топни қуруш тоғрилиқ арман қилип көрәйличу? Мүмкин әмәс. Биринчидин, Қазақстан диярида яшаватқинимизға бир әсирдин ошуқ вақит болсиму, бағчә балилириға молжаланған мәхсус уйғурчә оқутуш программиси йоқ. Аңлишимчә, заманисида Султанқорған мәһәллисидә бир бағчә мошу ишни қолға елип, программиму ишлинип, қоллиништа пайдилинилған екән. Бирақ узаққа бармапту. Йенида йәнә бир йоған бағчә ечилиши билән йепилип тинипту. Иккинчидин, уйғурчә сөзләп, чүшәндүридиған, балиниң тилини бейитидиған педагог-тәрбийичи кадрларни күндүзи чирақ йеқип тапалмаймиз. Уларни тәйярлап, тәрбийиләватқан кичик-чоң оқуш орунлириму, бағчә балилириға молжаланған әдәбият билән көрнәклик қураллар онизидин, тамамән йоқ. Мундақ әһвалда қайси бир ата-ана өз пәрзәндини уйғур синипиға бериду? Бу қуруқ тамға келип үсүштин башқа оқәт әмәс. Һә, әң ахирқиси,  ачқан һаләттиму балилирини уйғур групписиға бәрмәйдиғанлиғини чүшинидиған бағчә рәһбәрлири миллиардер болсиму, пәқәт чиқим тәләп қилидиған топни қуруштин ваз кечиду. Әгәр башқа тиллиқ группилардики әжайип шараитлар – чаңилдап уйғурчә гәп қилидиған педагог-тәрбийичиләр, уларға төлинидиған мааш, бетини ачсаң өзлири сөзләйдиған балилар китаплири қолуңда болсиғу! Болған болса… шу арқилиқ башланғучқа баридиған балиниң дилида миллитигә болған муһәббәтни ойғиталаттуқ. Шуниң өзидә кичигидин, мундақ ейтқанда, үч йешиғичә дилиға уйғурниң тили қонған пәрзәнт һеч қачан миллитидин кәчкини йоқ. Бүгүнки руслишип кәткән уйғурлиримиз үч яшқичә өз ана тилида сөзләп чоң болғанлар, қенида уйғур мүжәзи можут. Әгәр өткән кеңәш заманидин уйғур группилири, курслири тәшкил қилинип, бағчиларда пухта тәрбийә ишини елип маңған болсақ, уйғур синипиға бала топлаш муәммәси болматти. Һәр қандақ милләтпәрвәр инсан бағчидин башланған тәрбийә сапасини көргәндин кейин тилини, дилини сақлап қелиш йолида пәрзәндини шу топларға ойланмастин елип келәтти. Бүгүнки күнлүктә мана шундақ уйғур балилири тәрбийә еливатқан  бағчә қәйәрдә бар? Мән өзәм, мисалға, 60-жиллири уйғур тиллиқ балилар бағчисида тәрбийиләнгән. Һазир балилиримиз пластмасса трубкиларда ширнә ичсә, биз шу заманларда «макарон» арқилиқ тамақниң сүйини ичип чоң болуведуқ. Амма ашпәздин тартип башлиққичә  рәһбәрләр уйғурлар болидиған. Педагог-тәрбийичиләр мәшғулатларни уйғур тилида жүргүзәтти. Нахша ейтиш, уссул ойнаш, шеир оқуш, рәсим сизиш, һесап чиқириш в.б. мәшғулатлири өтидиған. Демәк шу жиллири тәрбийә программиси болған.

Һазир 80-жиллардин рус тиллиқ мәктәпкә аммивий қәдәм ташлап билим алған балилиримиз өзлири пәрзәнтлик болуп, икки-үчтин балиниң ата-аниси аталди. Уларниң балилириму башқа тилда билим алмақта. Әң есили, уларниң атисиму, анисиму уйғур. Жиң уйғурниң әвлади. Лекин тили башқа. Әнди немә қилишимиз керәк? Уларни яман десәң, өзәңниң уйғури. Яхши дейиштин қорқимиз. Мухтәр Буғраниң бир шеирида: «Махтай десәм азаплиқ, тилим көйиду, махтимаймән задила ичим көйиду» дәп язғинидәк оқәт. Чүнки, чүшәнмәйдиған– «чач ал десә, баш еливетидиғанлар»  һағичә.

Ойимизда бағчида уйғур группилирини қурдуқ, әжайип ишни һәл қилдуқму дәйли.  Пәрзәндимиз дәсләпки тәлимни бағчидин елип, уйғур синипиға берип, партиғиму олтириши билән йәнила гәп башлиниду. «Әву, мону, йәнә бир дәрисликләр йетишмәйду, дәптәрләр йоқ»  дегәнгә охшаш проблемилар ашкарилиниду. Ичидин қайниған қериндашлиримиз барлиқ оқитини ташлап  издәштүрүшкә киришиду. Бу проблемилар һәжәп рус, қазақ тиллиқ мәктәплардә болмиғиниға һәйранмән. Немишкә уларда һәммә нәрсә тәл-төкүз, биздә йетишмәйду? Биринчи новәттә назарәтниң йоқлуғимекин. Мән есимни билгәндин бери йеза мәктәплиридә пәнләр бойичә куратор, инспектор  дегәнгә охшаш кәсипләр болидиған. Кейин уйғур маарипиниң наһийәлик, шәһәрлик, вилайәтлик инспекторлири, ахирида Маарип министрлигидә миллий мәктәп – уйғур мәктәплирини назарәт қилидиған вәкилләр–инструктор-кураторлар болидиған. Шуларниң бири – жуқуридики пәләмпәйдә олтарған Емельян ака Һошуров пенсиягә чиқиши билән у йәрдики уйғур егилигән орунму йоқалди. Һазир йә төвәндә, йә жуқурида ундақ орунларда уйғурлардин бириму йоқ. Йә, мән хаталишимәнму? Илайим, хаталишай.

 Билишимчә, һазир, аран-аран жиққан уйғур синиплириниң биринчидин онинчиғичә болған балиларға ана тили вә әдәбиятидин дәрис беридиған бир муәллимни жавапкәр қилип сайлап қойғидәк, болди. «Қандақ қилсаң шундақ қил, һөддисидин чиқ», дәп гәдинигә артидекән. У муәллим өзиниң ишини қиламду, йә, уйғур синиплириниң дәрдини тартамду? Әсли уларниң дәрдини маарип бөлүмидә олтарған, өз алдиға мааш еливатқан инспектор тартиши һәм у инспектор уйғур болуши керәк. Һазирқи әһвалда билимниң сүпитигә қараватқан, тәкшүрәватқан инсан йоқ. Һәммә иш өз еқимидила меңиватқан әһвалға келип тирилиду. Алмута шәһиридики Абдулла Розибақиев намидики 153-мәктәп гимназия, Мәсим Яқупов намидики 101-мәктәп гимназия вә Мурат Һәмраев намидики 150-мәктәптә уйғур синипиға бала топлаш муәммәси немишкә йоқ? Тоғра ойлидиңлар. Ата-аниси йезида туруватқан яшлиримиз иш издәп шәһәргә атланғанлиқтин, уларниң балилириму шәһәрлик болди. Уйғурниң қениға сиңгән урпи-адәтләрниң бири   биз турушлуқ жайимизни, хошниларни туғулған йеримизгә мунасивәтлик таллаймиз. Шуңлашқиму көпимиз Дружба, Султанқорған, Заря Восток йезилириға орунлашқачқа, балилирини шу йәрдики мәктәпләргә бәрди. Бу оқуш орунлирида, нулевой синипқа 5–6 йешидин балиларни топлаш иши яхши йолға қоюлуп, тәжрибилик муәллим-педагог билән тәминләнгән. Балилар мәктәпкә барғичә көп нәрсиләрни тәйярлиқ синипида үгиниду. Шундақла, муәллимләргә болған тәләп күчлүк. Шәһәрлик билим башқармисида уйғур мәктәплири билән синиплирини назарәт қиливатқан мутәхәссис-инспектор бар. Әгәр башқиму вилайәт, наһийәләрдә шундақ уйғур мутәхәссисләр болса,  жавапкәрлик шуларға жүклинәтти. Бирақ мән ундақни аңлимаптимән. Йеқинда Билим башқармисини тамамән йоқ қилиш тәкливини аңлап, ойлинипму қалдим. Башқилириғу мәйли, уйғурчә мәктәп вә синиплириниң әһвали немә болмақ? дегән ойға чөмдүм.

Бүгүнки таңда миллий сәнъитимиз риваж тепип, бирдин бир театримизға кадр издәш мәсилиси йоқ. Немишкә? Чүнки Жүргенов намидики сәнъәт институти актер, режиссерларни, Чайковский, Елебеков намидики колледжларда вокал, чалғу әсваплири, уссул группилирида мутәхәссисләр тәйярлиниватиду. Уларға сапалиқ билим беридиған кадрлиримиз йетәрлик екән. Әнди миллий маарипимиз үчүн пәқәт Яркәнт педагогикилиқ колледж башланғуч синип муәллимлирини, Абай намидики университет миллитидин қәтъий нәзәр, жилиға бәш тилшунасни тәйярлап бериватиду. Бу, әлвәттә уйғур синиплири бар 62 мәктәпкә наһайити азлиқ қилиду. Бизниң келәчигимиз–тилимиз, уйғурлиғимиз пәқәт  миллий маарипимизниң қолида. Шуниң үчүн бу ишқа үзә қарашқа болмайду. Бүгүнки илим-пән, маарип билән әдәбиятимизни асасән 50-60-жиллири Ташкәнтниң Оттура Азия университетини түгәткәнләр техичила тутуп келиватиду. Уларма аз қалди. Түгиди. Әндиликтә тохсининчи жиллири ҚазДУниң журналистика факультетини вә Абай намидики Қазақ дөләт педагогика университетини тамамлиғанлар миллий маарип билән мәтбуат, әдәбиятимизға вакаләтлик қиливатиду. Бу ениқ факт. Буниң бу яқи уйғур кадрларни өз ана тилида қайси оқуш орни тәйярлайду, билмидим. Уйғур бөлүмлирини бизгә ким ечип бериду, намәлум. Ким шуниң кәйнидин маңиду? Көп сөзни қоюп, уйғур тиллиқ кадрларни тәйярлашниң асаси балилар бағчисида екәнлигини көз алдимизға кәлтүрүп, уйғурчә раван сөзләйдиған методист-тәрбийичиләрни, балилар әдәбиятини бәрпа қилишниң  кәйнидин маңмисақ, йезилардики балилар бағчилирида уйғур топлирини тез ачмисақ һалимиз харап болидиғини ениқ. Ундақ методист-тәрбийичиләр мәлиләрдә наһайити көп. Улар йеши йетип һөрмәтлик дәм елишқа чиққан, бала тәрбийисигә һелиму күч салалайдиған тәжрибилик муәллимләр. Яшлар мәктәпкә кәлгәчкә улар ишсиз жүриватиду. Шуңлашқиму устазларниң тәжрибисини ишқа селип, бүгүнки можут балилар бағчилирида уйғур топлирини заң-қанун асасида тез арида ечишниң йолини қилишимиз керәк. Аллаға миң қатлиқ шүкри, ЖУЭММниң йенида қолидин иш келидиған тәжрибилик юрист-адвокатлиримиз бар. Тәрбийичиниң маашиға мунасивәтлик мәсилини һазирға йәрлик байлиримизниң һесавиға йешип турсақ болаттимекин?  Улар тәрбийичигә айлиқ төләп турса. Чүнки бу бүгүнла һәл болидиған иш әмәс.  Әнди йезилардики уйғур тили курслириға мунасивәтлик пикир. Һәр бир йезида, наһийәдә һал-оқити яхши, тижаритини оңшивалған уйғур байлиримиз бар. Байлар әсли хәйир-ихсанлиқ оқәтләргә майил келиду. Улар «сол қолум бәргәнни оң қолум көрмисун» дәп меһир-шәпқәтлик ишларға барини төкиветиду. Амма хам сүт әмгән бәндиләр қолға чүшкән пулни көрүп «бәргәнниң сориғи йоқ» дәйдудә, мәхсәткә мувапиқ пайдиланмай, өзиниң янчуғиға ишлитиветиду. Ақивәттә «атму өлгән, һарвума сунған». Жәмийәтлик тәшкилатларниң оқитини қиливатқан дили пак һәр бир инсан мана мошу ишқа чин көңли билән берилип, өзиниң янчуғини милләтниңки билән чаташтурмай ишлисә, қисқа вақитниң ичидә көп нәрсини орниға қоюшқа болиду.  Әлвәттә, бу иш йеза, наһийә, шәһәр, вилайәт мәслиһәтлириниң даирисидин сайланған депутатларсиз әмәлгә ашмайду. Уларға рәсмий хәтләр арқилиқ чиқишимиз керәк. Йеза, наһийә, шәһәр, вилайәт, жумһурийәт даирисидики этномәдәнийәт мәркәзлири конкрет иш планлирини түзүп, жигитбашлириға аһали арисида чүшәндүрүш ишлирини елип меңиш вәзиписини жүклиши лазим. Паалийитини мәхсәтлик, кәң елип бериватқан ханим-қизлиримиз аяллар болғачқа, бала тәрбийисигә мунасивәтлик мундақ ишта техиму активлиқ көрситидиғиниға ишинимән. Анилар һәр қачан ана билән тил тепишалайду. Мәшрәплиримиздин чүшиватқан, жиғиливатқан ахчиларниму мәхсәтлик, мошу ишқа сәрип қилсақ миллитимизниң көзи ечилип, ишәнчә пәйда болуп, қатаримиз толуқлинидиғини сөзсиз. Униң үчүн сап дилимизни ишқа қошуп, һарамлиқтин жирақ болуп ишлишимиз, һәрикәт қилишимиз, бир-биримизгә болған сәмимийликни үгинишимиз лазим.

Мән бу мақалида мәктәпкичә болған дәвирни көз алдимға кәлтүрдүм. Әнди мәктәп дәвригә мунасивәтлик, дәрисликләрниң сүпити һәққидә мутәхәссисләр өз ой-пикирлирини ейтидиғини һәқ. Чүнки бу мәйдандиму камчилиқлиримиз йетәрлик. Әдәбиятимиздики алилиқлар, әсәрләрниң дәрижисигә мунасивәтлик пикирләрму бар. Униңға  Қазақстан Язғучилар иттипақиға әза язғучи-шаирлиримиз егидарчилиқ қилар. Пикирлишәйли. Һәммиңларни бәс-муназиригә чақиримән. «Ейтсаң тилиң көйиду, ейтмисаң дилиң» дегинидәк, тилимиз көйсә көйсун, амма дилимиз көйүп, өртинип, миллитимизниң  түгишидин алла сақлисун.

Авут МӘСИМОВ.

Язғучи, Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзаси.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь