ШӨҺРӘТ МУТӘЛЛИПОВ: «БИЗ ЭКОНИ ЙҮЗПАЙИЗЛИҚ ҚИЛДУҚ»

2
209

«Известия» сәһипидиридин

ШӨҺРӘТ МУТӘЛЛИПОВ: «БИЗ ЭКОНИ ЙҮЗПАЙИЗЛИҚ ҚИЛДУҚ»

 

Хәлиқаридики әң нопуслуқ алим Шөһрәт Мутәллипов уруқ нәсиллик  (генлиқ) тәһрират (редактирование) һәм туғмаслиқ билән күришиш һәққидә.  

Шөһрәт Мутәллиповниң лабороториясида  тунжа қетим  аз учришидиған ағриқларниң алдини елиш үчүн, балиниң үч ата-анидин төрилиши усули ишләп чиқирилип, әмәлиятта ишлитилди. Униң лабороториясидә аләмдә дәсләпки қетим адәм эмбриониниң тәһрирләнгән түри пәйда болди. 1990-жили Россиядин кәткән алим, бүгүнки күндә даңлиқ американлиқ биологқа айланди. У Портлендтики Орегона пән вә саламәтлик университетиниң эмбрионаллиқ һүжәйрә (клетка) вә уруқ нәсиллик терапия мәркизини башқуриватиду. «Известия» нәсиллик терапия арқилиқ онкология (яман ишшиқ) вә башқиму нәсиллик ағриқларни қандақ йоқ қилиш керәк һәм ЭКОни йүзпайизлиқ утуқлуқ қилиш керәк һәққидә Шухрат Мутәллиповтин әхбарат алди.

—-Силәрниң асасий тәтқиқат ишлири жүргүзиливатқан  лабораториялириңлар қәйәргә орунлашқан?

—-Мениң икки лабораториям Орегонада орунлашқан. Бири адәм эмбрионида тәтқиқат ишлири бойичә ишләйдиған, иккинчиси һайванатларда, йәни маймунлар вә чашқанларда. Биз уларни иккигә бөлүвәткинимизниң сәвәви, АҚШта адәм эмбрионини тәтқиқ қилишқа һөкүмәт тәрәптин бөлүнгән хиражәтни пайдилиниш мәнъий қилинғанлиғи тоғрилиқ қанун бар. Мениңдә болса, хиражәт көпинчә һөкүмәт тәрәптин бөлүнгәчкә, биз бу лайиһәләрни  бөлүп ташлидуқ.

—-Мәзкүр лабораторяләрдә һазир қандақ лайиһәләр үстидә ишлар кетип бариду?

—Биз икки чоң йөнилишни риважландуриватимиз- нәсиллик терапия вә ЭКОни яхшилаш

ХИТАЙНИҢ ҺӘДДИДИН АШҚИНИ

—Нәсиллик давалаш (генная терапия) һәққидә. Йеқинда Хитайда тунжа қетим тәһрирләнгән (отредактированные) адәмләр пәйда болди. Буниңға көз қаришиңиз қандақ?

—Бу наһайити яман нәрсә. Әгәр мениңдин нәсиллик тәһриратниң технологиялирини һәммә йәрдә таритиш үчүн ишләватқан һәқиқий алимниң келәчәк йөнилишини қандақ бузуш мүмкүн десә, мән Хитайда қандақ қилинған болса шундақ, дегән болар едим. Шуңа қошгезәкләрниң пәйда болуши, биз үчүн әлвәттә, ишәнгүсиз (шок) һадисә болди.

—Чүнки бу уссулниң бехәтәрлиги испатланмиғини үчүнма?

У йәрдә муәммалар көп. Биринчидин, аммивий әхбарат васитилиридә бериливатқан әхбаратлар бойичә, мәзкүр экспериментни жүргүзүватқан алим генетик әмәс, физик. Иккинчидин, һеч бир илмий мақалә йоруққа чиққини йоқ.Үчинчидин, ВИЧқа қарши таритилған мутацияниң нәтижидарлиғи испатланмиди. Төртинчидин, у таза эмбрионларни елип, немишкиду уларға мутация киргүзди.

—Демәк, улар жуқумлуқ болмиғанма?

Әлвәттә, шундақ болған. Нәтижидә улар ағирип қелиши мүмкүн еди. Бирақ   биз һәр биримиз үчүн ВИЧ билән ағирип қелиш хатириси бар. У йәрдә, мениңчә, дадиси ағриған. Лекин улар ЭКО қилған болса, йүзпайизлиқ тени сақ балиларни тапатти.

—Йәни, дуниявий илмий бирләшмисиниң наразилиғи, униң натоғра, чүшүнүксиз иш елип барғанлиғидима?

—Дәл шундақ. Униң әмәлгә ашурған иши техникилиқ тәрәптин аддий. Бирақ, әсли у, бу ишни  5-10 жил мабайнида Петри чинилиридә, трансплантациясиз елип меңип, немә болуватқини ашкарә қилиш керәк еди. Амма у нәслий тәһрир (геномный редактор) кәби муһим қурални қолиға алған һәр қандақ билимсиз инсан ойиға кәлгән ишни әмәлгә ашуралайдиғанлиғини намайиш қилди.

—Бәлким сиз, бу әһвални алаһидә еғир қобул қилғансиз, чүнки сиз көп жиллар давамида нәсиллик ағриқларни давалашта нәслий тәһрирниң бехәтәрлиги вә ақлинидиғанлиғи һәққидә дәлилләп келиватисиз?

—Тоғра, жиллап. Шәхсән өзәм, нәслий мутацияләрни дәсләпки пәйтлиридә, йәни тухум клеткиси яки сперматозоид техи уруқландурулмиғанда, яки дәсләпки пәйтидә  тәһрирләш керәк екәнлигини 10 жил давамида дәлилләшкә тиришиватимән.

—Һазир АҚШта эмбрионни тәһрирләш мүмкүн, амма имплантацияләшкә рухсәт йоқ, шундақ әмәсму?

—Дәл шундақ. Биз асасән бәшкүнлүк 3 эмбрионни уруқландуримиз. Эмбрионларни сәккизклеткилиқ һаләткә елип келимиз, улар бластомерлар дәп атилиду. Андин уларни бир биридин айрип, һәр қайсисидин ДНК бөлүп, кейин тәһрир қилиш жәриянидики өзгиришләрни көримиз.

НӘСИЛЛИК АҒРИҚЛАРНИҢ МӘНЪИЙ ҚИЛИНИШИ

—Әгәр рухсәт берилгән болса, қандақ ағриқларни 100 пайизғичә йоқ қилиш  мүмкүн еди?

—Метохондриаллиқ геном билән бағлинишқан барлиқ нәсиллик ағриқлар. Бири-ядерлиқ, 20-25 миң нәсиллик орунлашқан. Иккинчиси-митохондриальлиқ – у йәрдә бари йоқи 37 нәсил. Улар пәқәт ана тәрипидин нәсилдин нәсилгә қалиду. Бу икки һәр хил геном, һәр түрлүк түзүлгән, шундақла һәр түрлүк йоллар билән нәсилдин нәсилгә қалиду. Шундақ қилип, митохондриаллиқ нәсилләрниң натоғра ишлиши нәтижисидә пәйда болған ағриқларни йоқ қилиш мүмкүн.

— Мошундақ йол билән қандақ ағриқларниң алдини елиш мүмкүн?

—300 гә йеқин митохондриальлиқ ағриқлардин. Қулақ аңлимаслиқ билән қошулған митохондриаллиқ қәнт диабети, Лей синдроми, митохондриаллиқ нейрогастроинтенстиальлиқ энцефалопатия вә башқилар. Чашқанлар билән маймунларда утуқлуқ синақлардин өткән технологияләрни яраттуқ. Бирақ адәм үстидә синақ өткизәлмидуқ, сәвәви АҚШ конгресси ишқа арилишип, бизниң башлап қойған клиникилиқ тәжрибимизниң ахирини чиқиришқа рухсәт қилмиди…

—Ядерлиқ геном билән техиму мурәккәп иш болса керәк ?

У йәрдә нәсил көпирәк һәм шуниңға бағлинишлиқ ағриқлар. Туғум таллишип берилидиған мутацияләрниң сани 10 миңға йеқин.

— Йәни эмбрион вақтида 10 миңға йеқин ағриқларни йоқ қилиш мүмкүнма?

—Тоғра, нәсиллик тәһрир арқилиқ бу мутацияләрниң алдини елиш мүмкүн. Әгәр митохондриальлиқ нәсилләрни тәһрир қилиш мүмкүн әмәс болса, ядерлиқларни мүмкүн.  Биз қайси кодниң дуруслиғини вә қайсиси һәр қандақ ағриққа елип келидиған, хаталиқлири бар код екәнлигини биливалдуқ. Барлиқ жайларни қайта кодлаш мүмкүн. Һәр бир нәсилгә айрим йолини ишләп чиқириш һажәт, бирақ қайта ишләп чиқириш принципи һәммисигә бирдәк.

—Мошундақ йоллар билән инсанийәтни яман ишшиқтин (рак) қутулдуруш мүмкүнму?

—Онкологияниң һәммә түрлиридин әмәс, пәқәт тухумдин тухумға қалған түрлиридинла.

—Анжелина Джолиниң жағдийидима?

—Тоғра, у муәммани башқа уссул билән йәшти. Бирақ уни эмбрион вақтида йешиш мүмкүн еди. Бу йәрдә немә муһим: бу мәсилини пәқәт мошу балидила әмәс, бәлки барлиқ кәлгүси әвлатлардиму алдини елиш мүмкүн еди, чүнки у әнди таза нәсил давамлаштуриду. Йәни, яман ишшиқни йилтизи билән тохтитиш.

— Сизниң иш паалийитиңизниң иккинчи йөнилиши-экстрокорпоральлиқ уруқлинишниң технологиялирини яхшилаш. Һәқиқәтән эмбрионни  чүшәргәндә 100 паизлиқ нәтижә қолға кәлтүрүш мүмкүнму?

—Тоғра, инқилабий нәрсини экспериментлар арқилиқ чүшәндуқ. Биз көп жиллдар давамида көрүнүши нормал һаләттики, амма уруқланмиған тухум һүжәйрисини қараштурдуқ. Немә үчүн уруқланғандин кейин риважланмайду? Бу соалға биз эксперимент даирисидә жавап бәрдуқ. Шунда бузулған цитоплазмиси үчүн иш алға басмиғанлиғи аян болди.

—-Демәк, ядро әмәс, митохондрияләр әмәс, пәқәт һүжәйрә ичидә үзүп жүргән «сүюқлуқ»?

—Умумән алғанда, цитоплазма тухум һүжәйрисиниң (яйцеклетка) әң муһим бөлиги болуп һесаплиниду! Бу йәрдә көп анилиқ факторлар жиғилған. Бу немә екәнлигини һеч ким чоқум билмәйду, бирақ эмбрионға һаят беридиған мана мошулар. Бу факторлар һәр қандақ ядрони программилаштуриду, һәм спермия, һәм өзиниң, һәм ядниң, һәм соматикилиқ.Һазир биз цитоплазмини алмаштурушниң  технологиясини ишләп чиқтуқ.  Йәни, ядро анилиқ, сперматозоид- атилиқ, цитоплазма болса –донорлиқ болиду. Һазир бизниң технологиямизни синаш ишлири Афининиң чоң клиникисида өтүватиду. Әнди улардики стандарт ЭКОни бир нәччә қетим қилип, бала тапмиған аилиләр бала тепиватиду. Бизниң технологиямиз бойичә уруқлиниш дәрру болуватиду, йәни биз уруқлинишни йүзпайизлиқ қилдуқ.  Бу чоң утуқ.

—Шөһрәт, бизниң дөлитимиздә һазир «Илим пән» лайиһәси башланди. Униң бойичә йеңи 35 генетикилиқ мәркәз өз ишини башлимақчи. Лайиһә бойичә генетикилиқ тәтқиқларниң методологияси бойичә ишләйдиған  алимларни  сепини кәңәйтиш режиләнгән. Илим пән министрлигиниң бәргән баһаси бойичә, бүгүн Россиядә бу саһада ишләватқан 50 мутәхәссис бар, мәхсәт 5 жил ичидә уларниң санини 5 миңға йәткүзүш. Сизниң көз қаришииңиз бойичә, бу мүмкүнму?

—Мүмкүн, дәп ойлаймән. Бирақ бу методни қандақ вә немә үчүн ишлитишни –ойлаш керәк. Мундақ мутәхәссисләрниң қәдри алтун билән тәң.

—Сиз бизгә ишләш үчүн келәмсиз?

— Мәмнунийәт билән.

Сөһбәтләшкән Анна Урманцева

Тәржимә  қилған Гүлжамал Имәржан

 

 

 

 

 

 

Бөлүшүш:
Реклама

2 Пикир ейтиш

  1. Сайтниң ечилишиға мубарәк болсун. Интайин орунлуқ һәм өз вақтида ечилғиниға хош болдум, ишиңларға утуқлар тиләймән.

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь