© TuranTekin: Сериқ уйғурлар һәққидә

0
489

Милади 840-жили Орхун уйғур ханлиғи қирғизлар тәрипидин бастурулғандин кейин, уйғурларниң һәр қайси қәбилилири арқа-арқидин көчүшкә башлиди. Уларниң бир қисми жәнубқа көчти, йәнә бир қисми ғәрипкә көчти. Шу асаста улар башқа районлардики уйғурлар арисиға қошулуп кәтти. Әйни вақитта һазирқи Тәңри теғиниң жәнуп-шималида вә Хеши коридорида көчмән чарвичилиқ билән турмуш кәчүрүватқан уйғур қәбилилири шималдин көчүп кәлгән зор түркүмдики уйғурларни қобул қилипла қалмастин, бәлки улар билән бирлишип, йеңи бир уйғурлар топини һасил қилди. Һәмдә кейин гүллинип техиму зор болған үч чоң ханлиқни бәрпа қилди. Йәни Қариханийлар ханлиғи, Қучу уйғур ханлиғи, Гәнжу уйғур ханлиғидин ибарәт.

Сериқ уйғурлар болса бу үч ханлиқ ичидики Гәнжу уйғур ханлиғини қурған уйғурларниң әвлатлиридур. Тарихи китапларда йәнә Хеши уйғурлири, Лияңжу уйғур ханлиғи дәпму учрайду. Асаслиқ паалийәт даириси Хеши районида болғачқа көпинчә һалларда умумлаштурулуп Хеши уйғурлири дейилиду. Булар Хеши районидики Гәнжу(һазирқи Гәнсуниң Җаңйи шәһири), Лияңжу (һазирқи Вувей шәһири), Гуажу (һазирқи Әнши наһийәси), Шажу (һазирқи Дунхуаң шәһири), Хелучуән (һазирқи ички моңғул ечина дәрияси), Хеләншән (ниңшия даирисидә), Чинжу (һазирқи Гәнсуниң Тийәншүй шәһири) қатарлиқ жайларда паалийәт қилған. Буларниң ичидә, Гәнжуни мәркәз қилған уйғурларниң тәсир күчи зор болған. Уйғурлар дәсләптә тибәтләргә беқинған, кийин бәйәтчиләр қошуниға (жаңйичав башчилиқидики алтун тағ падишалиқи) беқинған, ахирида бәйәтчиләр қошунини мәғлуп қилип гәнжуни ишғал қилған. Гәнжуни ишғал қилғандин башлап, уларниң нисби муқумлиғи ишқа ашқан. Шуниң билән гәнжу Хеши районидики уйғурларниң сәяси, ихтисадий вә мәдинийәт мәркизи болуп қалған. Шундин башлап гәнжу уйғурлири дегән уқум кәң тарқалған вә қолланған. Амма кейинки дәвирләргә кәлгәндә гәнжу таңғутлар тәрипидин ишғал қилинди. Шуниң билән Хеши уйғурлири өзиниң сәяси қуманданлиқ мәркизидин айрилип қалди. Һәмдә бир йерим әсирдәк давам қилған Хеши уйғурлар һакимийити ахирлашти.

Шунда улар немә үчүн сериқ уйғурлар дейилиду? Хеши районидики уйғурлар һакимийити бастурулған кейин бир қисим уйғурлар Сәйдам ойманлиғиниң ғәрибий четигә берип чарвичилиқ қилди. Булар соң сулалиси вә жин сулалиси тарихи китаплирида шажу уйғурлири дәп елинған. 11- әсирниң ахирлириға кәлгәндә удун вә салжуқ түрклириниң әлчиллири оттура түзләңликкә кәлгичә шажу уйғурлири чарвичилиқ қилған районлардин өткән. Соң сулалисиниң тарихи китаплирида әйнә шу әлчиләрниң сөзләп бәргәнлиригә асасән, бу райондики уйғурларни «сериқ баш уйғурлар» дәп тәржимә қилған. Буларниң әйни вақиттики орни һазирқи гәнсу, чиңхәй вә шинжаңниң чегарлишидиған жайға тоғра кәлгән.
Сериқ баш уйғурларниң чарвичилиқ қилған жайлири қәдимқи уйғур тилида «сури» йәни «кәң» дәп аталған. Хәнзучә тарихи китапларда бу сөзни бәзидә 锡勒) шиле) дәп яки 撒里 )сали) дәп тәржимә қилған.Экспедициячи уни 疏勒盆地 )сули ойманлиғи) дигән. Соң дәвридики тәржимә усули бойичә уни «шиле уйғур » дәп 锡勒回鹘)) тәржимә қилиш, һазирқи заман тәржимә усули бойичә «суле уйғур» дәп (疏勒回鹘) тәржимә қилиш керәк. Бу сөз қәдимқи уйғур тилидики «сариғ» (сериқ) дегән сөзниң аһаңиға бәкму йеқин килиду. Шуңа Cоң сулалиси тарихида уни «сериқ» (黄) дәп хата тәржимә қилған. Соң сулалиси тарихида мәна тәржимиси билән аһаң тәржимисини арилаштуруп тәржимә қилиш усулини қоллунуп, йәр намини «сериқ» дәп, милләт намини «уйғур» дәп тәржимә қилған. Нәтижидә адәм чүшәнгили болмайдиған «сериқ баш уйғур» дегән бир аталғу келип чиққан. Буниңдин башқа қәдимқи уйғур тилидики «сари» көп мәнилик сөз болуп, адәттә «сериқ» дегән мәнини билдүриду. Лекин униң йәнә «кәң» дегән мәнасиму бар. Соң сулалиси тарихида униң адәттики «сериқ» дегән мәнасинила алған, һәмдә йәр намини хата һалда «сериқ баш» дәп чүшәнгән. Қисқиси «сериқбаш» дегән сөзни йәр намидин кәлгән дәп чүшүнүшкә болиду. Бу «сериқбаш» уйғурлар кейинки мәзгилләргә кәлгәндә, йәни 13- әсирдә моңғулларниң зор қошуни ғәрипкә жүрүш қилғанда «сериқбаш» уйғурлар моңғулларға бәйъәт қилип, «сари уйғур» (сериқ уйғур) дәп аталди.
Жуқуридики бу әһвалдин сари уйғурлар «сериқбаш» уйғурларниң әвлатлири екәнлигини курувалғили булиду. Лекин :сериқбаш» билән «сари» ниң немә мәниси бар дегән бу мәсилидә охшаш болмиған қарашлар можут. Биринчи түри: ириқ, кийим-кичәк, өрп-адәт жәһәттин асас издәш. Мәсилән: сериқ кийим, сериқ чач дегәнгә охшаш. Бу милләттә мундақ алаһидилик болмиғачқа бу хил қараш пут тирәп туралмиған, һәм бу қарашни қоллайдиғанлар көп болмиған. Иккинчи түри: башқа милләтләрдин асас тепиш. Мәсилән: «сериқбаш ширвилар» , «сериқбаш түркәшләр» дегән көзқараш. Лекин бу қараштики кишиләрму көп әмәс. Үчинчи түри: «ақсүңәк қәбилиләр» ниң һәммиси «сериқ» дәп атилиду дегән көзқараш. Буниң асаси::сериқбаш уйғурлар» вә «сари уйғурлар» ниң ичидә таң сулалиси вә бәш дәвирдики уйғурларниң хан жәмийитидин болған «яғлақар» қәбилисиниң әвлатлири бар. Алтай тил системисидики тил түркүмлири ичидә , умумән һөкүмиран орунда турған ақсүңәк қәбилиләр «сериқ» дәп атилиду дегәндин ибарәт. Төртинчи түри:йәр нами тоғрисидики қараш. Алтай тил системисиниң үч чоң тил аилисидики тилларниң тарихи вә географиялиқ материаллиридин тәкшүрүп қариғанда, умумән йәр шәкли кәң кәткән, чөл- жәзирлири вә арлиқлирида кичик еқин сулар билән суғурулидиған кичик бостанлиқлири бар районлар «сури» дәп атилиду. Сури дегән сөз «сур» дегән сөз йилтизидин кәлгән булуп, хәнзучә аһаң тәржимиси 撒里 ,苏勒 , 疏勒 , 素尔 дегәнгә охшаш хәтләр билән йезилиду. Бу егиз тағ – даванлири, бүк- барақсан орманлири, долқунлап еқип туридиған чоң дәриялири бар жайларниң «қара» дәп атилидиғанлиғиға мас кәлгән һалдики атилишидур. Шуңа Азиядә алтай тили системисидики милләтләр көчмән чарвичилиқ қилған районларниң һәммисидә «қара» яки «сари» дегән йәр намлирини қалдурған. «Сари уйғур» дегән сөздики «сари» пәқәт шуларниң ичидики биридинла ибарәт. «Сури» дегән сөз уйғур тилидики «сериқ» дегән сөзниң аһаңиға бәк йеқин болғачқа, көплигән кишиләр йәр намини хата һалда «сериқ» дәп чүшәнгән. Шуниң билән «сериқбаш уйғур» дегән аталғу келип чиққан. Һәмдә хәнсучә 撒里 (сали) дегән сөзни уйғур тилидики «сериқ» ниң аһаң тәржимиси дәп хата қариған. Лекин бу қарашни тәшәббус қилғучилар бу бир қисим уйғурларниң немә үчүн «сериқ» дәп атайдиғанлиғини чүшәндүрүп бирәлмигән.
Моңғуллар ғәрипкә қилған жүрүшини аяқлаштурғандин кейин баш санғун субутай Оттура азиядин қушунини башлап шәриққә қайтишида «сериқбаш уйғурлар» турушлуқ чарвичилиқ районлиридин өткәндә, «сериқбаш уйғурлар» ни өзигә қаратқан. Шуниңдин етибарән «сериқбаш уйғур» дегән намниң орнини «сари уйғур» дегән нам алған. Ахирида бара-бара моңғуллар билән қошулуп кәткән. Моңғул империяси вә униңдин кейинки юән сулалиси сари уйғурлар райониға муһим вәзирләр башчилиғида қошун әвәтип турди. Уларниң ичидә узағирақ турған һәм тәсири чоңирақ болғини аләмдә мәшһур Шиниң биги чөбә вә униң әвлатлири еди. Буларниң сари уйғурлар райониға һөкүмранлиқ қилғанлиқиниң нәтижиси чағатай әвлатлириниң тәңри теғиниң жәнуби вә шималидики уйғурларға һөкүмранлиқ қилғанлиқиниң нәтижиси билән бәкму охшишип кетиду. Бу охшашлиқ шуниңдин ибарәтки, улар һәм уларниң әвлатлири рәһбәрлик қилған һәрбий қошун вә қәбилиләр тәдрижи һалда сари уйғурларға қошулуп, ахир сари уйғурларниң бир қисмиға айлинип кәткән. Моңғулларниң сари уйғурларниң тәркивигә қошулуп кәткәнлиги вә уларға моңғул хан жамаәтлири башчилиқ қилғанлиғи һәмдә чөбә юән сулалисиниң бирлигини қәтъий қоғдап, чағатай әвлатлириға охшаш бөлүнүп кәтмигәнлики үчүн, сари уйғурлар район нисбий әминлики сақлинип қалған. Шуниң билән юән сулалиси дәври сари уйғурлар риважлинип зорайған муһим тарихи мәзгил болуп қалған.
Миң сулалиси дәвригә кәлгәндә, сари уйғурлар юән сулалиси дәвридики сари уйғурларға охшаш тәңри теғиниң жәнуби вә шималидики уйғурлардин барғансери жирақлишип, охшаш болмиған йөнүлүшкә қарап раважланған. Миң сулалиси қошунлири ғәрипкә қарап илгирлигәндә, сари уйғурларниң сәрдари Буян Темур һәммидин авал миң сулалисигә бәйәт қилған. Шуниңдин кейин миң сулалиси бир қатар тәдбирләрни қоллинип, сари уйғурларни йоллигән. Биринчидин, миң сулалиси сари уйғурлар қовумини (род)төрт қисимға айриған. Һәмдә һәр қайсисиға тамға ойдуруп берип, өз қәвмини үнүмлик идарә қилиш имканийитигә игә қилған. Иккинчидин, сари уйғурларниң сәрдари Буян Темурни Әндиң ваң (安定王) қилип тайинлиған. Үчинчидин, сари уйғурлар районида йерим һәрбий характерлик ясавулханиларни тәсис қилған. Йәни әндиң, удун, кусәндин ибарәт. Булар сари уйғурлар районида әң бурун қурулған үч ясавулхана болуп, адәттә ғәриби қисимдики үч ясавулхана дәп атилиду. Сари уйғурларниң төрт қисми мошу үч қаравулханиға тәвә болған.

Сари уйғурлар райони ғәриптә гәнсуғичә баридиған 1500 чақиримлиқ жайни өз ичигә алиду. Шәриқтә хәндуң (һазирқи чиңхәй өлкисиниң ғәрибий қисмидики даңхе дәриясиниң юқури еқини) ғичә бариду. Ғәриптә тәңри теғиға улишиду. Шимал тәрипи гуажу (һазирқи гәнсуниң әнши наһийәси), шажу (һазирқи гәнсуниң дунхуаң шәһири) ға тутушиду. Жәнуп тәрипи Тибәт (һазирқи шизаң) билән чигарлиниду. Сари уйғурлар районидики ясавулханилар мошу жайларда қурулған. Жуқуридики төрт қисим сари уйғурлиридин башқа, юән сулалисиниң ахири вә миң сулалисиниң башлирида Буян Темурниң йәнә бәзи пухралири гәнсуниң ғәриби қисмида тарқақ жайлашқан. Миң сулалиси қушунлири ғәрипкә илгирлигәндә улар тәрәп- тәрәпкә қечип кәткән. Буян Темур Миң сулалиси тәрипидин Әндиң ваң болуп тайинланғандин кейин, қечип кәткән пухралар арқа-арқидин өз жутлириға қайтип келип, Миң сулалисигә әл болған. Миң сулалисиму бу пухраларға төрт жайда йерим һәрбий характерлик ясавулхана қуруп бәргән. Йәни, Шажу ясавулханиси (һазирқи гәнсуниң дунхуаң шәһири), Чижин моңғул ясавулханиси (һазирқи Гәнсуниң  Юмин шәһири даирисидә), Хәндуң ясавулханиси (һазирқи чиңхәй өлкисиниң ғәрибий қисмидики даңхе дәрясиниң жуқури еқини), хәндуң сол қанат ясавулханиси (шажу аймиғиниң қәдимқи қәләсидә) қатарлиқлардин ибарәт. Бу ясавулханилар адәттә шәрқий қисмидики төрт ясавулхана дейилиду. Әйни вақитта шәрқий қисимдики төрт ясавулхана билән ғәрбий қисмидики үч ясавулхана вә қумул ясавулханиси қошулуп, «сәддичинниң ғәрибидики ясавулханилар» дәп аталған.
Амма кейинки мәзгилләргә кәлгәндә бу ясавулханиларниң әһвали убдан болмиди. Йәни һәр қайси ясавулханилардики қәбилә сәрдарлириниң өз-ара қирғин қилишиши, Юән сулалиси әвлатлириниң бөлүнмә күчлириниң паракәндичилик селиши, ислам мәдинийитиниң шәриққә кәңийиши, миң сулалисиниң ички вә ташқи қийинчилиғи түпәйлидин, ахир миң сулалиси өзини қоғдаш билән булап кетип, ясавулханилар билән кари болмиған. Мошундақ сәвәпләр түпәйли, сари уйғурлар тәнһа, яридәмчисиз қелип, ғәриптә шәриқий Чағатай ханлиғи билән Йәкән ханлиқиниң қәдәмму- қәдәм қистап килиши, шималда ойратларниң үзлүксиз паракәндә қилиши жәнупта ибраниң давамлиқ зиян- зәхмәт селишидәк һәр тәрәплимә һужумиға учурғанлиқтин жияйүгуән (сәддичин сепили) қовиқиниң ичигә киришкә мәжбур болған. Йәни шәриққә көчүшкә мәжбур болған. Көчүш вақтиму узун болуп, 16 жилдин артуқ вақит кәткән. Шәриққә көчкән сари уйғурлар жияйүгуәндин өткәндә, миң сулалиси уларни бар амали билән урунлаштурған. Һәмдә миң сулалисиниң ләшкири пирқә диванбеги ваң чуң үзи гәнсуға берип, тарқақ орунлаштуруш принципи бойичә бир қисим сари уйғурларни гәнжу (һазирқи жаңйи шәһири) ниң жәнубий теғиға орунлаштурған. Булар кейинки чағларда авуп, һазирқи шәрқий юғурлар болуп шәкилләнгән. Йәнә бир қисми Сужу (һазирқи жючуән шәһири) ниң қорул ичигә орунлаштурулған. Шәриққә көчкәндин кейин, әслидики ғәрибий қисимниң үч қаравулханиси билән шәриқи қисимниң төрт қаравулханиси бир жайда биллә олтурақлишип, ихтисат, мәдәнийәт, турмуш, тил жәһәтләрдә тәдирижи бирдәкликкә йүзлинип, һәммиси өзлирини «юғур» дәп атайдиған болған. Шуңа шәриққә көчүш – һазирқи юғур миллитиниң шәкилләнгәнлигиниң аламитидур. Демәк, моңғуллар билән уйғурларниң өз-ара сиңишиши нәтижисидә, бир йеңи милләтниң ортақ гәвдиси шәкилләнгән. Уларниң мәдәнийәт алаһийдилиги вә миллий писхик хусусийити тәңри теғиниң жәнубий вә шималидики уйғурлардин , һәм елимизниң шималидики моңғул миллитидин тамамән пәриқлиниду. Мана бубүгүнки юғур миллитидур.
Бүгүнки күндә юғур дәп аталға бу сериқ (сари) уйғурлар гәнсу өлкисигә қарашлиқ Жаңйи вилайитиниң сунән сериқ уйғур ( сари) автоном наһийисидә вә жиючуән шәһириниң хуаңнипу сериқ уйғур автоном йезисида топлишип яшайду. 1990- жилдики мәлуматқа қариғанда, сериқ уйғурларниң жәми сани 12миң 297 киши болуп, бу жәми нопусниң 1800 и Хуңнипу сериқ уйғур автоном йезисида, 8820 и Сунән сериқ уйғур автоном наһийисидә яшайду. Автоном наһийидә яшайдиғанлар пүтүн сериқ уйғур нопусиниң 71.77 %ни тәшкил қилған. Қалған 1677 нәпәр киши Гәнсу өлкисиниң башқа шәһәрлиригә, аз бир қисми мәмликәтниң башқа жайлириға тарқалған. Кейинки жилларда мәмликәтниң һәммила йеридин шинжаңға келип йәрлишиш долқуниға маслашқан сериқ уйғурлардин 278 кишиниң Қумул шәһири вә Манас наһийисигә келип олтурақлашқанлиғи ениқланған. Сериқ уйғурлар 1990- жилидики нопус тәкшүрүштә милләтләрни жәми саниға қарап рәткә турғузғанда 47- рәттин орун алған.
Моңғулчә сөзлишидиған шәриқий сериқ уйғурлар өзлирини умумйүзлик һалда юғур, шера (шера- моңғулчә сөз булуп, сариқ, сериқ дегән мәнидә) юғур дәп атайду. (Өзлирини түрки тилда сөзләйдиған ғәриби сериқ уйғурлардин пәриқләндүрүш еһтияжи туғулғанда)Улар йәнә түрки тилда сөзлишидиған ғәрибий сериқ уйғурларни «қара юғур» дәп атайду. Түркий тилда сөзлишидиған ғәрибий сериқ уйғурлар болса өзлирини умумән «юғур» , «сариғ юғур» , йәни моңғулчә сөзлишидиған шәрқий сериқ уйғурлардин үзини пәриқләндүрүш иһтияжи туғулғанда «сариғ юғур» дәп атайду.
Сериқ уйғурлар түркий тиллиқ хәлиқләр ичидики алаһидә бир хәлиқ болуп, икки хил тил ишлитиду. Йәни шәрқий сериқ уйғурлар моңғул тили групписиға аит болған нисбәтән қәдимки моңғулчиға йеқин бир тилни ишләтсә, түрки тил групписида сөзлишидиған ғәрибий сериқ уйғурлар қәдимий уйғур тилиға нисбәтән йеқинлишидиған йәнә бир хил тилни ишлитиду.
Сериқ уйғурларниң ижтимаий тәшкилий қурулмиси қәдимқи уйғурлар яки көчмән чарвичи хәлиқләргә охшаш қәбилә, уруқ асасиға тайиниду. Сериқ уйғурлар адәттә қәбилини «отоқ» дәп атайду. Чиң сулалиси сериқ уйғурларниң йәттә отоқ шәклидә яшайдиғанлиғиға асасән уларни бөлүп башқурған. Бу отоқлар: шики отоқ, кореки отоқ, нәйман отоқ, яңке отоқ, хоронғут отоқ, баяттавин отоқ вә яғлақар отоқтин ибарәт. Буларниң ичидики яғлақар қәбилиси Орхон уйғур ханлиғиниң хақанлири тәвә болған қәбилә болуп, бүгүнки сериқ уйғурлар ичидики асаслиқ қәбилидур. Һазирқи сериқ уйғурларниң исми тамамән дегидәк хәнзуларниң адити бойичә болмақта. Лекин бәзи зиялиларниң өзи вә яки баллиридин башлап сап юғурчә яки уйғурчә исим адитигә қайтқанлиғиму көрүлмәктә. Мәсилән, Тимур, Маржан, Ай қадин вә башқилар. Һазирқи сериқ уйғурларниң миллий йезиғи йоқ. Бу сәвәплик улар  оқутуш вә күндилик алақә ишлирида пүтүнләй хәнзу тили вә йезиғини ишләтмәктә.
Азатлиқтин кейинки «феодализимға қарши туруш», «төрт конини йоқитиш», «мәдәнийәт зор инқилави» дегәндәк солчил сәясәтләр нәтижисидә сериқ уйғурларниң дини ибадәт сорунлири тақалған яки көйдүрүлүп, рақипләр хәлиқ ичигә қайтурулған. Хәлиқниң миллий кийим- кичәклири чәклинип, узун чачлири қисқартилған. Қисқиси, илгири – кейин болуп 20 жилға йеқин давамлашқан солчил сәясәт нәтижисидә сериқ уйғурларниң ижтимайи мәдәнийәт қурулмисида бурулма характерлик өзгиришләр оттуриға чиққан. 1980- жиллардин кейин сәясәт яхшилинип, қанун жәһәттики капаләт нисбәтән умумлишишқа башлиған болсиму амма сериқ уйғурларниң нопусиниң аз болуши вә башқа сәвәпләр түпәйли, уларда уйғур, тибәт милләтлиридикидәк жиддий  өзигә қайтиш һәрикити оттуриға чиқмиған. Пәқәт 1990- жилдин кейин сериқ уйғур зиялилириға нисбәтән үзини издәш, үзидики пәриқләрни давамлаштуруш, йоқалғанларни илмий нуқтидин үгүниш истигиниң аламәтлири көрүнгән. Һазирқи әһвалда, сериқ уйғур районидики Ғәрбий сериқ уйғурларниң тәңритағ уйғурлириға нисбәтән қизғин муһәббәттә болуватқанлиғи, уларниң теливизорларда берилидиған уйғурлар яки шинжаң билән мунасивәтлик көрсәтмиләрни наһайити зоқ иштияқ билән көрүдиғанлиғи, уйғурчә лента вә VCD пластинкиллирини өйму-өй айландуруп көрүдиғанлиғи мәлум.

  Мақала имласи бизниң тилға мәлум дәрижидә йеқинлаштурулди,  муәллипниң тил услубини сақлашқа тириштуқ.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь