Бизниң заманивий тилимиз

0
292
  1. Бир аз вақит илгири биз https://uyghur-center.kz/  сайтини ишқа салдуқ. Алдимизда қойған иш режилиримиз, әмәлгә ашуридиған  ишлар наһайити көп. Иш жәриянида биз интернетта уйғур тилидики материалларниң аз екәнлиги охшаш чоң бир муаммиға дучар болдуқ. Йәни, шуни иқрар қилдуқки, әйнә шу азсанлиқ, таза ана тилимизда қәләм тәвритиватқан қериндашлиримиз  пәқәт мәдәний, сәясий-ижтимаий мавзуларға язидекән, әнди техникилиқ, тиббий вә йеңи технологияларға беғишланған мавзуларға һеч ким муражийәт қилмайдикән. Шунда ана тилимизниң тәрәққияти тохтап қалдиму?

Йеқинда бу саһаниң мутәхәссислири болған өзәмниң дост-бурадәрлирим билән мошу мәсилә һәққидә сөһбәтлишип, пикир алмашутурдум. Биз луғәтләр тоғрилиқ гәп қозғап, ахирқи үч жил ичидә нәширдин чиққанлирини қарашурсақ, шуларниң өзидила йеңи аталғулар йоқниң орнида, дегән нәтижигә кәлдуқ. Шунда, Хитайда дөләт  тили хитай тили болғанлиқтин, у йәрдә уйғур тилиниң риважлиниши тохтап қалған.  Чүнки, барлиқ һөжжәтләндүрүлүш, технологиялик аталғулар- буларниң һәммиси дөләт тилида,  шуңа мәмликәттә пәқәт хитай тили риважлиниду.  Биздә Қазақстанда, йәни уйғурлар зич орунлашқан Мустәқил Дөләтләр Һәмдостлуғи тәркивидики жумһурийәтләрдиму қазақ, өзбәк, татар вә башқа тиллар қандақту бир қийинчилиқларни  баштин кәчүрмәктә. Лекин риважлиниш жәрияни тамамән тохтап қалғини йоқ,  тилларға азду тола йеңи аталғулар қошулуватиду. Лекин әнсуслинарлиқ йери, Қазақстанда уйғур тили турмуш дәрижисидә тохтап қалди. Кәлгүсидә йеңи технологиялик аталғулар риважланмай, бәлки күндүлүк турмуштики тилимизға рус, инглиз тилидин аталғулар кирип, вақит өткәнсири ана тилимиз уйғур сөзлиридин әмәс, бәлки башқа тиллардин киргән сөзләрдин тәркип тепип қелиши еһтимал. Раст, тилимиздики аддий исимлар вә иш-һәрикәтни билдүридиған пеиллар уйғур тилида ейтилип,  амма йеңи аталғулар, нәрсиләр, технологияләр, буларниң һәммиси уйғурчә әмәс болуши мүмкүн. Чоңқур ойлисақ, бу муһим муәмма. Сәвәви, Хитай һөкүмитиниң сәясий йолиға қарисақ, у йәрдә уйғур тилиниң  риважланиши икки тайин, бу бәк қийин мәсилә.  Қазақстанда болса, һәммиси өзимизгә бағлиқ, бирақ мошу ишларни қолға алмайватимиз. Ечинарлиқ йери, бу ишни кәң даиридә риважландуруш үчүн бизниң аһалимизниң сани анчә көп әмәс һәм мәнбәлиримиз һәқиқәтән аз. Мәзкүр муәммадин чиқиш үчүн мениңчә, бирла йол бар, йәни биз мәктәплиримиздин башлаш һажәт. Оқуғучиларға заманивий технологияләр бойичә өз алдиға илмий ишларни тапшуруш керәк. Иш жәриянида балилар йеңи аталғуларни пайдилиниш охшаш мәсилиләргә дуч болиду вә шу пәйттә бизниң тил мутәхәссислиримизгә рәсмий түрдә муражиәтләр әвәтилиду. Мана мошу йеңи аталғуларни  ишләп чиқириш һәм тарқитиш бизниң тил мутәхәссилиримизниң алдида туриватқан муһим ишларниң бири, дәп ойлаймән.

Әлвәттә, бизниң мәхситимиз-  сайтимизниң ишини жанландуруш вә тәрәққий әттүрүш, бирақ тор бетимизни өзимиздә бар мәнбәләр билән толтуруш азлиқ келиду. Һәр түрлүк саһаларда ишләватқан мутәхәссислиримизниң ана тилни, йәни йеңи аталғуларни қандақ дәрижидә билишидин кәтъий нәзәр, улар мақалиларни йезишиниң тәрәпдаримиз. Биздә һәр хил заводларда, ширкәтләрдә түрлүк жуқури технологиялик саһаларда  әмгәк қиливатқан мутәхәссислиримиз аз әмәс. Сөзсиз, улар өз паалийитигә мунасивәтлик аталғуларни рус вә қазақ тилида пайдилинип, бирақ өз кәспигә мунасивәтлик  уйғур тилини умумән қолланмайду, биздә ана тилимиз пәқәт тилшунаслиқ (филология) вә журналистики саһалиридилида ишлитилиду. Бүгүн заманивий технологияләргә беғишланған  дәрисликләр чоң қийинчилиқлар билән тәржимә қилинидиғанлиғиға көзүмиз йетиду. Бирақ бу дәрисликләрму азлиқ келиду.Кәлгүсидә балилиримиз йеңи аталғуларни билиш арқилиқ өз ана тилини риважландуруши керәк екәнлигини  унтимишимиз һажәт. Шуниң үчүн мән барлиқ қериндашлиримизға муражиәт қилмақчимәнки, улар пәқәт бизниң сайтимизға кирип,  «Яхши иш башлапсиләр!» дәпла қоймай, бәлки тилимизни риважландурушта бизниң сайтимизға әмәс, бәлки пүткүл миллитимизгә өзи қандақ ярдәм қилалайдиғанлиғи һәққидә ойлиниши керәк. Йәни, келәчәктә башқилар пайлинип, оқуп билиши үчүн заманивий технологияләргә мунасивәтлик мақала, әхбаратларни йезиш, тәржимә қилиш һәр қайсимизниң иши. Демәкчи болғиним, биз уйғур тилидики  әхбарат жүкүмизни топлишимиз һажәт, болмиса вақитниң өтүши билән өз ана тилимиздин айрилип қелишимиз мүмкин. Шуниңдәк, ерәң қилмисақ, тилимиз кона, қалақ һаләттә болуп, һәтта йезиқлардила сақлинип қелиши мүмкүн. Бу яхши әмәс. Мән мошу хәтәрлик нәрсини барлиқ уйғурлар чүшүнүп, йезиш мүмкүнчилиги барлар, бу жәһәттин қолидин иш келидиған инсанларниң һәммиси тиришчанлиқ көрситидиғанлиғиға ишәнчим камил.

Әпсуслинарлиқ йери, бизниң уйғур жамаәтчилигидә бирлик йоқ. Көпчилик өз алдиға ишләп, тирикчилик килишқа адәтләнгән. Әлвәттә, милләтниң ғемини қилип, ишләватқанларму йоқ әмәс, бирақ улар аз. Шуңа миллитимизгә аит жумһурийәт даирисидики мәсилиләрни йешиш үчүн барлиғимиз паалийәтчанлиқ көрситишимиз керәк. Биз өз сайтимизда «Кеңәш иттипақи йәһүдийиниң катохезиси» намлиқ мақалини орунлаштурғинимиз бекар әмәс.  Униңда бирлишиш идеяси алға сүрүлгән. Мақалиниң башлинишида «Араңларда өчмәнлик  қанчилик дәрижидә болсиму, бир бириңларға ярдәм қилиңлар!» дегән лозунг йезилған. Мән барлиқ  қериндашлиримизниң мошу мақалини оқуп,  өзиниң риважлиниши һәм жәмийәттә өз орнини тепиши үчүн немә қилиши керәк екәнлигини чүшүнүшини халиған болар едим.

Ядикар Ғәниев

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь