Язғучи, шаир мәртивиси керәкму?

0
88

Мән бу мақалини «немидин башлайкин», дәп жүргинимдә «Уйғур хәлиқ мақал-тәмсиллири» китавини варағдаветип, «Бегизни өзәңгә санчи, ағримиса башқисиға» дегән нәқил көзүмгә чүшүп қалди. «Әжайип сөзләр, әндиликтә, йезишни йезип қоюп, кимду бирлириниң көңлини ағритип қоймай, йәнә», дегән ой кәлди мейәмгә. Вақит болғачқа, издәп, бүгүнки заманда бегизни учритиш қийинғу, ушлуқлуғи шуниңға охшайдиған төмүнә жиңнә тепивалдим. Билигимни ялиңачлап, тиқип көрдүм. Чимла қилип ағридидә, һәйәл қилмай қизил қан дүгләк тамчә һасил қилди. Қуяшниң йоруғида өзиниң һаятқа тәшналиғини көрсәтмәкчи болдиму, йә тохтимай еқиватқан томурини қоғдиғуси кәлдиму, қизил қан көзүмниң йеғини йәп, алдап, пал-пал қилип пақириғач, қарисам, аста қоңур һаләткә өзгирип, қетип қалди. Чүшәндим. Мошу һәрикити билән қан төмүнә санчилған төшүкни һимлап, пүткүл бәдинимни вирусниң тарилишидин сақлиған екән. Ойлинип қалдим. Жан татлиқ, сәздим, ағрийдекән. Тешилгән йәрму пүтүп, қайта сақийидекән. Аққан қанчу? Жәзмән қайта толуқлиниду, бу һаят қануни. Буниңдин: «жан ағримиса, қан чиқмиса  һаятниң қәдрини чүшинишму қийин охшайду» дегән ой туғулиду.

Женимниң ағриғини мейәмгә чақмақ тезлигидә буйруқ берип, һошумни жиғишқа  түрткә бәрди. Ойлиримни давам қилдим.  Әсли нийитим – қазақ қериндашлар билән қоюн-қолтуқ болушуп инақ жүргән, Қазақстан Язғучилар иттипақиға әза уйғур язғучи-шаирларниң мәртивисини көтириш. Әнди ИЖАТКАР дегән хәлиқ бәкму назук келиду әмәсму! Бир еғиз гепиң кам, бири артуқ болуши турған гәп. Тәвәкәлчиликкә бәл бағлап, хасийәтлик бу дәргаһқа кәлгән дәсләпки күнлиримни хиялән әсләп өттүм.

Язғучиларниң  һашамәтлик бенасиға 1991-жили май айлирида  қәдәм бесиптимән. Мән у вақта Язғучилар иттипақиниң әзасиму әмәс. Униңға пәқәт 16 жилдин кейинла, 2007-жили, төрт китавим йоруқ көрүп, шаир, журналист Абдумежит Дөләтовниң  тәвсийәси арқилиқ қобул қилиндим. У чағда иттипақниң рәиси  атақлиқ шаир Олжас Сулейменов еди, кейинирәк орниға Қалдарбек Найманбаев кәлди. Әнди уйғур әдәбияти секциясини Әхмәтжан ака Һаширов билән Шайим ака Шаваев новәтлишип башқуруп жүргән заманлар. Шу жили «өзгәртип қуруш сәясити» овж елип, көплигән жәмийәтлик тәшкилатлар чечилишқа, гайилири бирикишкә башлиған. Жүмлидин, Қазақстан Язғучилар иттипақидиму қисқартишлар болуп, илгири катип болуп олтарған Ә. Һашировниңму орни бошайду. Қазақ қериндашларға рәхмәт.  Уни чәткә қақмай, тез арида егилик һесап асасида  уйғурчә «Арзу» журналини  бәрпа қилип, баш муһәррирликкә  Әхмәтжан акини  сайлиди. Мени жавапкәр катиплиққа тәклип қилип, турақлиқ мааш билән тәминлинидиғинимни ейтти. Шундақла, йәнә үч хадим ишлитиш мүмкинчилигимиз баркән. Қисқа вақитниң ичидә Савутжан ака Мәмәтқулов, Абдукерим ака Ғәниев, Аблиз ака Һезим, Саадәт һәдә Юнусовадин тәркип тапқан коллектив ишни башливәттуқ.  Әлвәттә, иш бар йәрдә камчилиқ, хаталиқларму болиду. Мүмкинчиликтин тоғра пайдиланмаслиқ ақивитидин «Арзу» журналини йепип, тарилипму кәттуқ.

Мақалиниң башлинишида мән бу вақиәни  немишкә әслидим? «Артуқ гәп» дейишиңлар турған гәп. Тоғра. Амма, мәзкүр мақалиға уттур алақиси бар үчүн мисал қилип алдим. Бөлмә бирла болғачқа, журнал материаллирини ишләш, тәйярлаш, уни нәшриятқа тапшуруш мабайнида Қазақстан Язғучилар иттипақи уйғур әдәбияти кеңишиниң жиғинлириға дәхил, чоң язғучи-шаир акиларниң бир-биригә болған мунасивити, һөрмити, пикир алмаштурушлириға гувачи болғанмән. Қазақстан Язғучилар иттипақиниң «Арзу» журнали орунлашқан иккинчи қәвәттики 26-бөлминиң ишиги һәр дайим ижаткарлар үчүн очуқ болидиған. Һәм кәлгүчиләрниңму айиғи үзүлмәтти. Буниңдин жигирмә сәккиз жил илгири мән тиригидә көрүп, арилашқан миллий әдәбиятимизниң көк бөрилири Зия Сәмәди, Мәсимжан Зулпиқаров, Турған Тохтәмов, Долқун Ясин, Һезим Бәхниязов, Махмут Абдурахманов, Муңлуқ Бақиев, Әнвәр Лоқман, Рәхим Рози, Йүсүпбәк Мухлисий, Шайим Шаваев, Абдукерим Ғәниев, Мөмүн Һәмраев, Савутжан Мәмәтқулов, Камал Һасамдинов, Абдумежит Дөләтов, Патигүл Сабитова,  Бүвихан Әлахуновалар бир бөлмигә жиғилип қалғанда әжайип ишчанлиқ, меһриванлиқ  кәйпият һөкүм сүрәтти. Улар қақахлишип күлүшүп, чақчақлар ара пәқәт миллий әдәбиятниң гәплирини қилғанлиғини  аңливедим.  «Язғучиларниң мону қара чаңириғиниң едәнлиридә Һезмәт Абдуллин, Һезим Искәндәров, Илия Бәхтия, Жамалдин Босақов, Қурван Тохтәмов, Абдулһәй Розиниң излири бар» дәп бақийлиқ болған ижаткарларниң исимлирини әслишип, роһиға атап дуга қилидиған. Әнди муһакимигә берилгән мәйли проза, мәйли поэзия бойичә болсун китапларға мунасивәтлик ейтиливатқан пикирләргә ағзим очуқ қелип, тиңшаттим. Машинкида бесилған, сарғайған А–4 форматидики қол язмини  икки язғучилар иттипақиниң әзаси оқаттикән. Улар бу әсәрләрни қачан, қайси вақитта қарап чиқидиғанлиғини һазир ойлисам, вақит тапқиниға һәйран болимән. Чүнки уларниң көпи кәчкичә дөләтниң хизмитини қилип, кечиси өзиниң әсәрлирини язидиған һәқиқий қәләм маһирлири едидә. Раст, бу кишиләр дәсләптә сөзини махташтин башлатти. Әсәрниң бүгүнки заманға мас келидиғанлиғи, китапханни қизиқтуридиғанлиғини қәйт қилип, кейин һәр бир эпизодтики вақиәләрниң маһийитигә, жүмлә, қурлар, сөзләрниң тоғра яки орунсиз ишлитилишигичә болған арилиқларға өз пикрини ейтип, қәғәз қирини бояп, сизип, қип-қизил қиливетәтти.  Бәтниң өп-чөрисини көрсәң қорққуң келәтти. Қисқиси, үч, төрт саатқа созулған «йеңи әсәрни муһакимә қилиш» жиғининиң ахири «Қаламгер» меһманханисида давамлишип, техи қол язма шәклида турған келәчәк әсәрниң түзитишләрдин кейин китап болуп чиқишиға ақ йол тиләп йүз граммдин қеқишатти. Тәнқит ейтқан адәмләргә яман көздә қараш, нәпрәтлиниш һадисилирини задила байқимиған екәнмән. Мөтивәрләрниң дили пак болғанлиқтинмекин, ақ тиләклири яратқан егәмниң қулиғиға челиқип, бир жилдин кейин қарисаң, дөләт буйрутмиси асасида «Жазушы» нәшрияти хадимлириниң қолидин йәнә бир қетим өтүп, китап болуп шәкиллинип, херидарларға сапалиқ әсәр келип тегәтти.

Һазир ойлаймән. Әгәр шу заманларда қәдирлик акилиримиз билән һәдилиримиз ейтқан тәнқидий пикирләрни, камчилиқларни бүгүнки заман ИЖАТКАРлиримиз аңлиса яки көрсә, иккинчи қетим қолиға қәләм алматти, тайлиқ.  Чүнки, бүгүнкиләр, наһайити назук. Йә, тазиму оқумушлиқмикинтаң? «Сән тәгмисәң мән тәгмәймән, бадраңкөз» дейишиду.

Бүгүнки күнлүктә Уйғур әдәбияти кеңиши йәнила өз ишини давам қиливатиду. Қириқ жилға йеқин өмри язғучилар иттипақида өткәшкиму, ахирқи он үч жилда уни Әхмәтжан ака Һашири башқуруведи, һазир мана бир жилдин ашти Патигүл Мәхсәтова ишни давамлаштуриватиду. Қазақ қериндашларға рәхмәт, илгәркиси дәсләптә мааш, кейин дөләт стипендиясини һәр жили елип ишлиди һәм һазирму еливатиду. Орден, медальлар, һәр хил дәрижидики мукапатларниму апту. Йәнила биз «Қазақстан Язғучилар иттипақи уйғурларға һеч немә бәрмиди» дәп котулдаймиз. Чидамлиқ екәнмиз. Аримиздин гәп қилғидәк йә бир әтивалиқ акилиримиз чиқмапту. Чиққанлириниң көкригидин дәллиң сөз әмәс, пәқәт пулға яки сетилған көңүл бәдилигә кәлгән  орден билән медальниң авазини аңлидуқ.

Бүгүнки күнлүктә кеңәш тәркивидә Абдуғопур Қутлуқов, Абдухалиқ Махмутов, Әхмәтжан Һашири, Жәмшит Розахунов, Әкрәм Садиров, Йолдаш Азаматов, Хуршидәм Илахунова, Илахун Һошуров, Илахун Жәлилов, Алимжан Бавдинов, Дүрнәм Мәшүрова, Патигүл Мәхсәтова, Әкрәм Әхмәтов, Авут Мәсимов, Гүлбәһрәм Хошаева, Шавкәт Нәзәров, Тельман Нурахунов, Гүлнарәм Авутова, Рәхмәтжан Йүсүпов вә йеқиндила қобул қилинған Мәмтимин Обулқасимов билән Молутжан Тохтахунов кәби Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзалири бар. Әгәр жуқурида тәкитләнгән өткәнки заманниң тизими билән бүгүнкисини селиштуридиған болсақ, мақалиниң башлинишида аталған  «көк бөрилиримизниң» салмиғи пәқәт исим-нәсиби тәрипидинла бесим. Сәвәп, уларниң китаплири хәлиқ қолиға тариған. Ой-пикирлири  китапхан дилиға сиңгән. У заманларда хәлиқ язғучиси, түрлүк фестивальларниң лауреатлири, роман, дастанларниң муәллиплири болған. Һазир, байқисаңлар,  һәтта «хизмәт көрсәткән» дәп нам йоқ. Йә биз шу мукапат дәрижисигә йәткидәк әсәр язалмидуқму?  Яздуқ. Талай роман, повесть, дастан, рубаийлар дунияға кәлди. Уни көргидәк көз, йәткүзгидәк дил болмиди. Бүгүнки вәзийәтни уйғур ижаткарлири әмәс, йәнила қазақ қериндашлар, Қазақстан Язғучилар иттипақиниң йеңидин сайланған башқарма әзалири байқапту. Аримиздин жигирмигә йеқин бәдиий китап язған, президент стипендиати  Патигүл Мәхсәтовани рәисликкә тәклип қилди.  Бүгүнки бизниң әһвалимиз шуниңдин ибарәтки, Қазақстан Язғучилар иттипақиға әза Уйғур әдәбияти кеңишиниң  атмиш паизи йеши йәтмиш билән сәксәнниң арилиғидикиләр. Бу әһвалда яшлиримизниң келип, язғучилар сепигә әза болуп қошулғини, тәжрибә топлиғини яхшиди. Сәвәп, бу сөз ИЖАТКАРға атақ әмәс, сүпәтлик әсәр йезиш жавапкәрлигини жүкләйду. Буниңдин икки жил илгири «Варис» әдәбий бирләшмиси қурулупту» дәп аңлидим. Хошал болдум. Өзәмниң тилигиниму очуқ йәткүзүп, чүшинишлик қилип гезит бетидә елан қилдим. Йеқинда улар, биз, «Тәңритағлиқлар» буниңдин он икки жил илгири кәлгинимиздәк,  Қазақстан Язғучилар иттипақиға келип уйғур әдәбияти кеңишиниң йенида өз маһаритини көрсәтти. Байқалғини, яшларға техи талай даванлардин өтүшкә тоғра келидекән. Әгәр яшлиримиз чоң ИЖАТКАРларниң пикирлиригә қулақ селип, жиғинлириға қатнишип, тәжрибә топлиған, үлгә алған болса өзлириниң язған шеирлирини қәғәзгә қаримай ядқа ейтишни үгинәр еди. Әпсус, мундақ әһвални көрәлмидуқ. Лекин көрүшкә тегишмиз. Чүнки ИЖАТ жүрәк қетидин чиқиду. Мейигә бирдин қониду. Әгәр өзи язған шеир муәллипниң дилиға қонуп, ядида қалмиса, китапханға әйип қоюш соал астида. Бу һәққидә пешқәдәм акилиримизниң бири шаир Абдуғопур Қутлуқов өз сөзидә алаһидә атап өтти. «Мән бүгүн классик шеирийитимизни аңлалмидим. Маһмут, Билал, Наваийни көрәлмидим. Бизниң устазлиримиз шулар, силәр кимни устаз туттуңлар? дегән соални қойди. Өзиниң язған шеирини ядқа ейтип берип, сәксәндин ашқан шаир  хатирисиниң күчлүклигини намайиш қилди. «Шаир, язғучи болуш шәрт әмәс, биринчи новәттә адәм болуп қелиш лазим» дегән пикирни әдип акимиз яшлар дилиға йәткүзгәнлигигә ишәнчим камил.

Пикримни давамлаштурай. Кейинки вақитларда гезит бәтлиридә төвәндики мәзмунда мақалилар пәйда болмақта. «…Бүгүнки заманда «ямғурдин кейин пәйда болған гүмбидәк» кәйни-кәйнидин йетилип чиқиватқан язғучи билән шаирсимақларниң тохталсиз йезип чиқириватқан китаплири билән топламлири. Уларни оқуп көрсиңиз, дилиңиз езилиду. Ундақ дейишимниң сәвәви, әйнә шу “язғучилар” талантлиқ, пәлсәпәвий мәпкүриси үстүн шаир-язғучилиримизниң намиға дағ чүширип, аброй-шәнини дәпсәндә қилмақта. Мундақ «талантлиқларға» тәнбиһ беридиған цензура яки әдәбият һәйъити болмиса, бәдиий әдәбиятимизниң келәчигиму чүшкүнлүккә учриши мүмкин» дәйду пешқәдәм устаз Худавәди Мәңсүров.

Тоғра, талантлиқ, пәлсәпәвий мәпкүриси үстүн шаир-язғучилиримизниң намиға дағ чүшүп, мәртивисиниң, аброй-шәниниң дәпсәндә болуватқиниға хелә болди. Униңға йол қойған, йеңи әсәргә пикир алмаштурушни йоқ қилған  йәнила биз, Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзалири билән филолог алимлар. Начар әсәрләргә вақтида баһа бәрмидуқ. Гуна өзимиздә. Гезит, журнал муһәррирлири яримайдиған һекайә, шеирларни түзәп, әвәшкә кәлтүрүп талийини ИЖАТКАР қиливәтти. Һазир улар мәпкүриси үстүн язғучи, шаирларни көзгә илмайду. Әлвәттә, һәр кимниң өз язғини өзи үчүн надир әсәр. Гәп йоқ. Амма китапханниму ойлишимиз керәкти.

Әндиликтә немә қилишимиз керәк? Йәнила шу мәңгүлүк соал, мәңгүлүк нахша. Биринчи новәттә назарәт ишини қолға елип, Уйғур әдәбияти кеңиши тәркивидики Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзалириға жавапкәрлик жүкләш лазим. Жавапкәрликни сәзмигән әзалар болса, йөткәш керәк, орниға йеңи тәләпкарларни алған орунлуқ. Шундақла, һәр қандақ уйғурчә йезилған чоң-кичик йеңи әсәрни әң болмиғанда бир Язғучилар иттипақиниң әзасиға оқутуп, язған пикри асасида Уйғур әдәбияти кеңиши мәхсус жиғинда қарар елишини, нәшриятқа тәвсийә қилишини қоллаймән. Йеңидин йезиватқан ижаткарларниң китаплирини Язғучилар иттипақиниң қарарисиз нәшриятлар қобул қилмаслиғи, мабада китаплири чиқса, гезит, журналларда тонуштурмаслиқ лазим. Кеңәш дәвридикидәк дөләт буйрутмиси асасида  китап чиқиридиған нәшриятлиримиз болған болса бу гәпни қилмас едуқ.  Ишни қанчә тез арида қолға алсақ, пәқәт әдәбиятимизнила әмәс, шаир, язғучи дегән мәртивини, намимизниму сақлап қалалаймиз. Қисқиси, нәшир қилиниватқан һәр қандақ уйғурчә бәдиий әдәбиятниң егиси түрлүк жәмийәтлик тәшкилатлар әмәс, Қазақстан Язғучилар иттипақи уйғур әдәбияти кеңиши, униң кәспий әзалири, сүпитини назарәт қилишму шуларниң зиммисидики оқәт болуши тегиш. Һөкүмәт даирисидә Қазақстан Язғучилар иттипақини таратмай, немишкә тутуп туриду? Чүнки у тәшкилат әдәбиятниң тазилиғини назарәт қилиду. Һазирға немә болуватиду? Халиған адәм, жәмийәтлик тәшкилатлар әдәбий бирләшмиләрни қурувелип, ижаткарларни «иккигә» бөлүп, пәқәт өз мәнпийити, көңлигә яқмиғанлардин өч елиш үчүн пайдиливатқанлиғи ашкарә көрүнүп туриду. Әң болмиғанда әдәбият кәби муқәддәс сөзни һөрмәтлигән һалда, мундақ һадисигә чәк қойидиған, дилимизни пак тутуп, паскиничилиққа маңмай, адил әмгәк қилидиған  вақит аллиқачан кәлдиәмәсму, достлар? Рәссамлар, алимларғиму мунасивәтлик мошу пикирни ейтип, шәнини, мәртивисини сақлап қелишқа тиришиш мәслиһитини бәргән болар едим. Уларниңму жумһурийәт даирисидә кеңәшлири иш елип бериватиду. Уйғурлиримиздин көпи Қазақстан рәссамлар, алимлар иттипақиниң әзалиридур.

Адәм бойидики тилсим мөжүзиләргә қараңлара, қериндашлар: жиңнә санчилса жениң ағрип йәнила тохтайдекән, тешилгән йәргә қан уюп, қорғайдекән, аққан қанни пүтүн бәдән биллә болуп, бирлишип  толуқлайдекән. Бизму шу бир тәнниң егисиғу? Немишкә миллий әдәбиятимизни таза сақлап қелишқа  күч салмаймиз?

Әсли, заманисида, «Тәңритағ» әдәбий бирләшмиси немә үчүн қурулған? Аңлимиғанлар болса йәнила қайтилай. Әдәбиятимизға йеңи күчни елип кириш үчүн. Шаир Абдумежит Дөләтовниң мәхсити «бир тән болуп» миллий әдәбиятимизни гүлләндүрүштин ибарәт еди. Вәтәнгә берип, бир ай давамида «гуңга» шаирлириниң тәжрибисини үгинип кәлгәндин кейин әтрапиға талантлиқ яшларни шу сәвәптин топлиған. Кейин Қазақстан Язғучилар иттипақи Уйғур әдәбияти кеңишигә елип келип, яшларни чоңлар билән тонуштуруп, тәжрибисини үгитиш үчүн бәйгигә қошқан. Өзи бақийлиқ болсиму, униң намидики «Қутадғу билик» әдәбий бирләшмиси ишини давамлаштуруп қалди. Ишниң башланғиниға он икки жил бопту. Демәк, йәнә он жиллардин кейин «Варис» топиниң яшлири бу дәргаһқа ишәшлик кириши, Дөләтов намидики «Қутадғу билик» уюшмисиниң ишини давам қилиши  тегиш. Мундақ ишниң бешида бегизниң санчишиға бәрдашлиқ берәлигән ИЖАТКАР талантларла туралайдиғанлиғи йошурун болмиса керәк. «Һәриниң чеқишиға чидиған һәсәл йәйду» демәкчи, адил тәнқитни қобул қилған ИЖАТКАРла әдәбият мәйданида язғучи-шаирниң мәртивисини қоғдаш арқилиқ талантини бир тал шеири яки һекайиси билән әмәс, көп жиллиқ әмгиги түпәйли дәлил қилалайду.

 Авут МӘСИМОВ.

Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзаси.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь