Исмайилҗан ИМИНОВ: Қиямәткә башлиған хаталиқ

0
180

Исмайилҗан Иминов бүгүнки таңда рус тилида үнүмлүк иҗат қилип келиватқан акилиримизниң бири. Униң қәлимигә мәнсүп әсәрләр пәқәт өзигила хас алаһидиликләргә егә болғанлиғи билән пәриқлиниду. Болупму иҗаткарниң әҗдатлар изи билән меңип, шу җәриянда алған тәсиратлири асасида язған әмгәклири көпчиликниң иллиқ ихласиға егә болмақта.

Шум хәвәр
(Болған вақиә асасида)

Тамчилар пәнҗирә көзнәклиригә қаттиқ урулмақта. Ямғурниң әйнә шундақ гайида челәкләп қуйғандәк, гайида симилдап йеғиватқиниға төрт күн болди. Униң йеқин арида тохтайдиғанлиғиға ишәнмәкму қийин. Һава райи қайтидинла совушқа башлиди. «Үшшүк маңамдекинә? – дәп ойлиди Надир қази. – Яқ, һазир май чиқай дәп қалди, ундақ болуши мүмкин әмәс. Адәттә мундақ вақитта үшшүк болмайдиған», – өзичә хуласә чиқарди у.

Тәсадипи кимду-бириниң деризини чәккини аңланди. «Қадир болса керәк», – орнидин сәкрәп турди Надир. У түнүгүн йезидин бир нәччә чақирим жирақлиққа Ғулҗа йолиниң бойидики паҗиәлик вақиәләр тоғрилиқ һәқиқәтни билип келиш үчүн әвәткән оғлини күтүвататти.

– Дада, ишикни ечиң, – оғлиниң авази аңланди.

Надир ишикни ечип, уни өйгә киргүзди. Қадир чөп-чөп су болуп кетипту. У жигирмә бәш яшлар чамисидики қәдди-қамити келишкән, зилва бойлуқ жигит еди.

– Қәйәрләрдә болдуң вә немиләрни көрдүң? – сориди ата.

– Мураев дегән кимду-бириниң қизил әскәрлири Ғулҗа йолини бойлап, бастуруп келиватиду. Йол бойи учрашқанларни, биринчи новәттә уйғурларни уҗуқтурмақта.

– Немишкә уйғурларни?

– Қарасуниң болуси Җамалдин Бушриев есиңдиду? У дости, Йәттису казак әскәрлириниң атамани Ионов билән һәмкарлиқта ихчам отряд қуруп, Верныйни ишғал қилмақчи болған. Бирақ мәхсити әмәлгә ашмиди. Адәмлириниң көпчилиги пулемет оқиға тутулди. Җамалдинниң өзи болса, Ғулҗиға қечип кәтти. Амма «қизиллар» шу вақиәдин кейин һәммә уйғурлар «ақларни» қоллайду дегән қарарға кәпту. Мана әнди шуниңға  бола Ташкәнттин кәлгән отряд уйғурларни қирмақта. Уҗуқтурулуватқанларниң арисида пәқәт уйғурларла әмәс, Любавинская, Софийская, Надеждинская, Малая Алматинская станицилириниң казаклириму бар.

– Оққа тутулған адәмләр нурғунму?

– Билишимчә улар Йеңишәр, Тәшкәнсаз, Қорам, Лавар йезилиридики әрләрниң һәммисини қиривәткән охшайду. Қизил әскәрләр һәммила йезиларда қиз-аялларға, уларниң арисида 12-13 яшлиқ қизларму бар екән, зорлуқ көрситипту. Буни унтуш һәм кәчүрүш һеч мүмкин әмәс. Җәллигүрләр, әтималим, әтә Чоң Ақсуға, андин бизгә йетип келидиған болса керәк, – тәвринип баян қилди оғли алдирап сөзләп.

Қази еғир тинди. Униң маңлийида чоңқур қоруқлар пәйда болди.

– Бу һәқтә дәрһал Азат болусқа хәвәрләш лазим. Һазирла Чоң Ақсуға атлинип, униңға һәммини ейтип бәр.

– Дада, бирақ Азат болус 1916-жилдин кейин жутдашлириниң ишәнчисидин айрилип қалдиғу…

– Бу тоғрилиқ билимән, балам. У йәрдә шундақла «қизилларни» қоллайдиған Рәхмитулла ақсақалниңму абройи чоң. Болған вақиә тоғрилиқ һәр иккилисигә йәткүз.

Қадир хошна йезиға атланди. Надир болса өз ойлири билән бәнт. Узун бойлуқ, өзигә ярашқан кәкә сақилини анда-санда ақ арилиған у йеқиндила атмиш төрт яшқа толған еди. Униң йоған қара көзлири бәәйни адәмләрниң ички дуниясиниму көридиғандәк туюлатти. Шу сәвәптин әтрапидикиләр униң өткүр көзлиригә қадилип қараштин әйминәтти.

Яшинип қалғиниға қаримай, күчлүк һәм қавул еди. У көплигән жутдашлириға охшаш, яшлиғида Или тәвәсидин көчүп келип, Кичик Ақсу йезисиниң асасини салғанларниң бири. Дәсләптә һеч немиси йоқ болсиму, өзиниң әмгәкчанлиғи һәм тәдбирчанлиғи түпәйли бейип, үйүр-үйүр илқа билән отар-отар малға егә болди.

Надирниң жутдашлири арисидиму һөрмити чоң еди. Өз вақтида у болуслиққиму сайланған. Кейинки жилларда Ақсу-Чарин болуслиғида қазилиқ қилип кәлмәктә. Қийин вәзийәтләрдә тәшәббускарлиқ көрситидиған қәтъий пикирлик, мүҗәзи чос адәм. Мурәккәп мәсилиләрни һәл қилишни билидиған адил һәм сәмимий қази болғанлиғи билән шөһрәт қазанған.

У бир нәччә қетим Россиядә болуп, Нижний Новгород шәһириниң төвәнки қисмида уюштурулған даңлиқ «Нижегородская» йәрмәңкисигә қатнашқан. 1917-жилқи Октябрь инқилавида Қазан шәһиридә болуп, большевикларниң һаллиқ адәмләргә нисбәтән өчмәнлигиниң чүшәнгүсиз дәриҗидә шунчилик жуқури екәнлигини өз көзи билән көргән. «Өз ғайилириниң әмәлгә ешиши үчүн улар һәрқандақ қазаға тәйяр» дәп ейтип бәргән еди у шу чағда жутдашлириға тәвринип.

Қадир һерип қалған етини башқисиға алмаштурдидә, хошна йезиниң мәркизидә яшайдиған  Азатларниң өйигә чапсан йетип кәлди. Садир имамларниң өйиму шу әтрапта еди. Қадир ишикниң алдида өзини аран тонуған Азат болусниң рәпиқисини учратти.

– Һәдә, мән чапсанирақ Азат акам билән сөзлишишим керәк, – деди у.

– Сиз кимсиз? Мән сизни тонумидимғу, – синчилап қариди аял.

– Мән Қадир, Надир қазиниң чоң оғли, – өзини тонуштурди жигит.

Пәқәт шу чағдила у Қадирни тонуди. Азат Надир қази билән узақ жил арилашқан еди. Амма 1916-жилдин кейин уларниң йоллири ачиланди. Чүнки Надир лашманлиққа елиш тоғрилиқ болус қоллиған падиша пәрманиға қарши чиққан еди. Шуниңдин кейин Надир қази вә униң йеқинлири бу өйниң босуғисини атлимиған еди. Болусниң аяли кәлгән меһманниң көзлиридин қандақту-бир җиддий мәсилиниң барлиғини чүшәндидә, уни өйгә тәклип қилди.

– Қадир, сениң кәлгиниңгә интайин хурсәнтмән. Надир қазиниң әһвали қандақ? – қол елип көрүшкәндин кейинму һал-әһвал сорашни давамлаштурди Азат. – Сән өзгирип кетипсән. Әр йетип, һәқиқий жигит бопсән…

– Рәхмәт, дадам яхши. Мән интайин зөрүр бир иш билән кәлдим…

Андин Қадир униңға дадисиға сөзләп бәргәнлирини ейтип бәрди.

Болус Қадирниң гәплирини диққәт билән тиңшиди, андин муңланған һалда:

– Хәвәр йәткүзгиниң үчүн рәхмәт. Мән бу тоғрилиқ, әлвәттә, жутдашлиримға ейтип беримән. Бирақ, әпсус, өткән жилниң октябрь ейидин башлап көпчилик мениң гәплиримни қулаққа асмас болди. Болуслуқта һазир ениқ һакимийәт йоқ. Мәлимизгә келидиған болсақ, йезимиздикиләрниң һәммиси дегидәк Рәхмитуллиниң еғизиға қарайду. Әң яхшиси, шуниңға йолуққин…

Болус билән хошлишип чиққан Қадир йезиниң четидики өйләрниң биридә яшайдиған Рәхмитулла тәрәпкә йол алди. Атмиш яшлиқ Рәхмитулла көплигән жутдашлириға охшаш йезишни һәм оқушни билидиған кәмбәғәл дехан еди. У бир нәччә жил казаклар станициси болған хошна Подгорныйда истиқамәт қилип, рус тилини өзләштүргән. 1916-жили униң икки оғли лашманлиққа елиниду. Барған йеридә «қизилларниң» тәсири түпәйли көз қариши өзгәргән оғуллири Рәхмәтҗан билән Юнус қайтип кәлгәндә Азат болусқа вә униң һакимийитигә қарши чиқиду. Йезида уларниң тәрәпдарлири хелә нурғун болди. Шуңлашқа атиму оғуллириға қошулуп, Кеңәш һакимийитини қоллашни тәшвиқ қилип жүрди. Кона һакимийәттә орун алған адаләтсизликләрдин, байлардин көп зулум көргән Рәхмитулла «қизилларниң» хатирҗәмлик, бехәтәрлик орнитип, әлни гүлләндүридиғанлиғиға шүбһисиз ишәнди һәм шу мәвқәдә қәтьий турғанлиғи үчүн 1918-жилниң көклимидә у чоңақсулуқларниң һәқиқий сәрдариға айланған еди. Әйнә шуңлашқа Қадир униң қешиға кәлди.

Рәхмитулла шу сәһәрлиги өйидә еди. Һойлида Қадирни Рәхмитуллиниң кичик оғли Юнус қарши алди. Қадирниң салимини соғла қобул қилған у меһманни өйгиму тәклип қилмай, қопаллиқ билән:

– Саңа немә керәк? – дәп сориди

– Рәхмитулла ака өйдиму? Маңа униң билән сөзлишиш керәк, – салмақлиқ җавап қайтурди Қадир.– Дадамғу өйдә. Бирақ сениң билән сөзләшкүси келәмдекинтаң? – дегиничә, Юнус дадисини чақириш үчүн өйгә кирип кәтти.

Рәхмитулла өйдин алдиримай чиқти вә меһман билән саламлашмайла:

– Һә-ә, немә болди, байниң балиси? Мениң өйүмгә сени ким башлап кәлди? – дәп вақириди.– Биз тәрәпкә Ғулҗа йолини бойлап қизил әскәрләрниң отряди келиватиду. Улар йол бойи бир нәччә уйғур мәлилирини йоқ қиливәтти. Он төрт яштин чоң болған әр кишиләрниң һәммисини оққа тутуп, аялларни зорлиди. Силәрму мәлини ташлап, таққа кетишиңлар керәк.

– Бу немә – сениң дадаңниң буйруғиму? Униң замани өтүп кәткән… – Қадирниң гәплирини қопал үзди у.

– Яқ, Рәхмитулла ака, бу буйруқ әмәс, бәлки мәслиһәт, – еһтирам билән җавап бәрди жигит.

– Маңа Надир қазиниң буйруғиму, мәслиһитиму керәк әмәс. Бизгә «қизиллардин» қорқушниң һаҗити йоқ. Улар аддий хәлиқ тәрәпдари. Қорқсаңлар, байлар, силәр қорқуңлар! – гәпни чос үзди Рәхмитулла.

Жигит униңға әйни әһвални чүшәндүрүшниң нәтиҗисиз екәнлигигә көз йәткүздидә, етиниң бешини өзиниң жутиға бурап, Кичик Ақсу тәрәпкә чаптуруп кәтти.

***

Рәхмитулла Қадирниң кәйнидин узақ қарап турди. У «қизилларниң» жутиға яманчилиқ елип кәлмәйдиғанлиғиға ишинәтти. Шуңлашқа өзиниң тоғра қилғанлиғиға һечбир шүбһиләнмәтти. Рәхмитуллиму яш вақтида Или тәвәсидин көчүп чиқип, бу йәргә орунлашқанларниң бири. Шуниң үчүн у тиң йәрләрни өзләштүрүп, йеңи йезини бәрпа қилишниң қанчилик көп әмгәкни тәләп қилидиғанлиғини яхши биләтти. Бирақ Рәхмитулла өмүр бойи байларниң мәнпийитини һимайә қилип кәлгән һакимийәткә нарази болди. Мана әнди һәқиқәтәнму әмгәкчиләрниң бәхти ечилғанлиғиға ишинәтти. Шундақ болсиму у Надирға нисбәтән икки хил көзқарашта еди. Әлвәттә, буниңға биринчи новәттә униң байлар ихлимиға ятидиғанлиғи сәвәп еди. Амма қази 1916-жили балиларни лашманлиққа елиш мәсилисидә қарши пикирдә турди. Униң балиси болса, өзиниң балилири билән биллә лашманлиққа елинип, Украининиң Юзовка йезисида еғир әмгәккә җәлип қилинди.

«Мүмкин мән, Надирниң мәслиһәтлиригә әһмийәт бәрмәй, хаталишиватидиғандимән, – иккилинип қалди у. – Яқ-яқ, қизиллар бизгә тәгмәйду. Уларниң өзлири кәмбәғәлләрдин тәшкил тапқан турса, бизгә ярдәм қилмай, тегишәмдиған…» – әйнә шундақ дәп, өзичә ениқ қарарға кәлгән Рәхмитулла хатирҗәм өйигә кирип кәтти.

***

Ямғур техичә тохтимиған еди. Һава райиму хелила салқин. Қадир йол бойи пәқәт һөл болупла қалмай һәм музлап кәткән еди. У өйниң босиғисини атла-атлимайла, әнсизчиликкә селинған атиси етилип чиқип: «Азат билән Рәхмитулла немә деди?» дәп сориди.

Қадир болған вақиәниң һәммисини тәпсилий сөзләп бәрди.

– Чоңақсулуқларни сақлап қелиш үчүн йәнә немә қилсақ бола, дада? – һарғин қияпәттә сориди Қадир.

– Бәхиткә қарши, оғлум, биз уларға хәвәр берип, қолумиздин келидиған ишни қилип болдуқ, – ғәмкин җавап бәрди Надир. Шу чағда у оғлиниң көзигә қерип кәткәндәк көрүнди.

– Һә-ә, сән аңлимидиңму, Савутахунум һаятмекән? – күтүлмигән йәрдин соал қойди ата.

– Билмидим, аңлишимчә Қорам йезисидики әр кишиләрниң һәммисини өлтүрүветипту. Уларниң арисида имамниму бар дейишкән… – муңийип җавап бәрди оғли.

Оғли нери кәткәндин кейин Надир Савутахунум һәққидә ойлашқа башлиди. Улар 1882-жили, хәлқимизниң Или тәвәсидин Йәттисуға аммивий көчүши һарписида Ғулҗа шәһириниң Бәйтулла мечитидики хошлишиш намизида тонушқан еди… Көпчиликниң Ғулҗа шәһири билән роһий чүшкүнлүк илкидә, жиғлишип видалашқанлиғи һеликәм униң көз алдида… Әпсус, униңдин башқа йол йоқ еди. Һәр һалда улар Йәттисуға орунлишип, хатирҗәм тирикчилик қилишқа, балилирини қатарға қошушқа үмүтләнгән. Надир шу чағда һели яш имам болған Савутахунумниң йеңи жутниң мунасип оғлани болушқа дәвәт қилип, сөзлигән өткүр нутқидин бәкму тәсирләнгән еди. Намаздин кейин у иниси Сидиқни әгәштүрүп, имамниң қешиға барди… Улар әйнә шундақ тонушқан. Азла вақит өтүп, уларниң тонушлуғи қәддинас достлуққа айланди. Болупму Ғулҗа шәһиридә диний тәлим алған иниси Сидиқниң имам билән мунасивити йеқин болди. Савутахунумму уни өз қериндишидәк көрүп кәтти. Кейинирәк Савутахунум Қорамда мәдрисә ачти. Униңда һәр хил милләт вәкиллири билим алди. Уларниң арисида һәтта жирақтики Ғулҗа, Әнҗан вә Ташкәнт шәһәрлиридин кәлгәнләрму бар еди. Сидиқ һзигә дост һәм устаз болған Савутахунум билән биллә һәҗ сәпиригә берип келип, Надир қази тәрипидин селинған Кичик Ақсу йезисидики мечитқа имам болуп бәкитилгән еди. Мечитниң йенида мәдрисиму болуп, у йәрдә Сидиқ балиларға Ислам қаидилири бойичә тәлим бәрәтти. Савутахунум бирнәччә қетим Кичик Ақсуға кәлгән. Ака-ука Надир билән Сидиқму пат-патла Қорамға берип, униң өйидә меһман болатти.

«Савутахунумни немә үчүн өлтүргәнду? У һеч кимгә яманлиқ қилмайдиған, роһий дунияси күчлүк, өмүр бойи адәмләрни чин мусулман болушқа, меһриванлиққа үндәп келиватқан адәм әмәсмеди», – һәҗәплиниш вә рәнҗиш илкидә ойлиди Надир.

Күтүлмигән йәрдин Сидиқ һаҗиниң авази аңланди.

– Әссаламму әләйкүм, – иллиқ саламлашти акиси билән Сидиқ. – Немә болди? Немигә шунчә ғәм бесип кәтти?

– Ғулҗа йоли бойидики көплигән жутларни «қизиллар» вәйран қиливетиптәк. Савутахунумниму өлтүрүветипту дәп аңлидим…

– Мүмкин әмәс! Қачан шундақ бопту?!

Надир бу паҗиә тоғрисида аңлиғанлириниң һәммисини қериндишиға тәпсилий сөзләп бәрди. У шундақла Қадирниң хошна йезиға берип кәлгәнлигидинму вақип қилди.

– Мән Рәхмитулла билән йәнә бир қетим сөзлишип көрәй. Қанчә қилған билән, у мениң кичигимдин биллә өскән қурбум әмәсму. Мени чүшинидиған болса керәк… – ойлинип гәп қилди Сидиқ һаҗи.

– Яхши, бирақ бу ишни созушқа болмайду. «Қизиллар» Чоң Ақсуға әтила йетип келиду, – тәшвиш ичрә беарамлиқ билән тил қатти Надир қази.

 

Немә қилиш керәк?

Чоң Ақсу – бу Йәттисудики әң чирайлиқ йезиларниң бири. У анчә йоған әмәс еди: аһалиси йәттә йүздәк адәм болуп, йүздәк аилә истиқамәт қилатти. Мәлиниң ичидә өстәң болуп, әтиязлиғи сүйи улуқлап кетидиған. Язлиғи болса, униңда балилар чөмүләтти. Таза һәм соғ суда белиқларму бар еди. Бу мәнзириси чирайлиқ йеза һәрхил дәрәқләрдин тәркип тапқан қелин җаңгаллиқ билән қапланған тағ бағриға җайлашқан. Қизил қариғайлар, арчилар безәп турған бу тағни ейиқ, қаван, тағ текиси, марал, тийин, тошқан охшаш һайванлар макан әткән. Униңда шундақла бүркүт, лачин, қирғавул, кәклик, һөпүп кәби һәрхил һәйран қаларлиқ қушлар яшатти. Надир қази билән Қадир маһир очилардин болидиған. Улар һәтта бир қетим тағниң әң егиз чоққисидин қар илпизиниму олҗиға чүшәргән еди.

Мәлиниң дәсләпки турғунлири бу йәргә 1882-жили қәдәм тәшрип қилған. Улар бу йәргә чапсан үгинип кәтти. Кичикақсулуқлар терилғулуқларға буғдай, арпа, сулу, көмүқонақ терип, деханчилиқ билән шуғулланди. Алма, нәшпүт, өрүкниң һәрхил сортлирини өз ичигә алған әҗайип бағларни бәрпа қилди. Уларниң тәминиң яхшилиғи билән пәриқләнгән йоған кависиниң даңқи пүткүл өлкигә тарап кәтти. Көктатлиқлирида шундақла сәвзә, яңию, помидор, бәсәй, пияз, лаза, тәрхәмәк өстүрүлди. Шуңлашқа һәрқандақ өйниң егилири кәлгән меһманни суюқаш яки җутанан билән күтүвелишқа қадир еди. Әмгәкниң нәтиҗисидә кәлгән қут-бәрикини улар бир-бири билән мәртләрчә бөлүшүп, өзара өм һаят кәчүрди.

Йеза чүшкән бу мәнзирилик җайни әң дәсләп байқиған Надир қази. У 1881-жили йеңи йезиларни бәрпа қилиш үчүн қолайлиқ җай издәп, Или Алитеғи бойидики йәрләрни арилап чиққан қириқ кишиниң бири. Надир қазиға биринчи новәттә бу йәрниң техи адәм айиғи тәгмигән тәбиити, өстиңи вә, әлвәттә, қара тописи яққан еди. «Мана мошу йәрдә йеңи йеза бәрпа қилимиз» – дәп ениқ қарарға кәлгән еди у шу чағда. Бирақ бу ойини рояпқа чиқириш асан болғини йоқ. Йеңидин өй турғузуш, ериқ тартип, башақлиқ зираәтләрни өстүрүш, бағ бәрпа қилиш йолида җапакәш хәлиқ көп меһнәт қилди. «Әндизә большевиклар кичикақсулуқларниң бу әмгигиниң һәммисини бәрбат қилмақчи. Немә үчүн?» – шу териқидики соалларға җавап издәп, қийналди қази. Бир амалини тепиш керәк. Надир жутдашлири билән жутиниң тәғдири көп җәһәттин өзигә бағлиқ екәнлигини чүшинәтти.

Кичикақсулуқларниң көпчилиги «ақларни» «қизиллардин» пәриқ қилалматти. Улар бултур күздә падиша Николайниң тәхттин чәтләштүрүлүп, Петроградта большевикларниң һакимийәтни қолға алғанлиғи тоғрилиқ хәвәрни һәйран болуп аңлиған еди. Россиядә лашманлиқта болуп кәлгәнләрниң арисида «қизилларни» яқлиғучилар болсиму, улар жутта аброй-инавити жуқури болған Надир қазиға қарши чиқалматти.

***

…Ямғур күчийип, әтрап техиму соғақлишип кәтти. Һава райиниң май ейидики бу қәғишлиги кәч күзни әслитәтти. Сүрлүк җим-җитлиқ һөкүм сүргән. Ямғурдин мөкүп, шүмшәрәшкән қушларму сайримайду. Надир қази қелин кийинип, мошу жутниң беги болған ағиниси Садиқниң йениға маңди.

Надирларниң өйи йезиниң четидирәк еди. Қази қой-қозиларниң, калилар билән атларниң тағ етәклиридә йейилип, отлап жүргәнлигини байқиди. Ямғур улар үчүн тосалғу әмәс еди. Етизда болса, күзлүк буғдай тәкши үнүп туратти. Уларға қарап «бийил һосул яхши болидекәндә» дәп ойлиди у мәмнунийәт һасил қилип.

Һава райиниң шундақ болғиниға қаримай, у йәр, бу йәрләрдә шат-шадиман ойнап жүргән балиларниң, яш қиз-жигитләрниң җараңлиқ авазлири, шох күлкилири қулаққа аңлинип туратти. Мейизлик тамақниң һидлириму димақни ярмақта. Ханум-қизлар чүшлүк ғиза тәйярлаватқан болса керәк… Қайсиду бир аял тонурға нан йеқиватиду. Иссиқ нанниң хуш пуриғи жирақларни кәзмәктә. Қизирип пишқан нанниң тәмини тартиш үчүн әтрапиға кичик балилар олишип кетипту. Тәйярлашниң қир-сирлирини әвлаттин әвлатқа өткүзүп келиватқан кичикақсулуқ аялларниң нанлириниң тәмиму өзгичә…

Қисқиси, һәрким өз ишлири билән бәнт болған, яшлар һаят шәрвитини қетиқинип ичсә, чоңлар яшлиғини әсләп, кичикләргә орунлуқ мәслиһәтлирини бериватқан көңүлгә йеқимлиқ, иллиқ тирикчиликниң рошән ипадиси…

***

Садиқ билән Надир иккиси тәңтуш еди. Улар кичигидин дост болуп, биллә өсти. Садиқ бойи пака, доғлаң, бурни йоған, амма көзлиридин меһриванлиғи билинип туридиған, пакизә қиринип жүридиған киши. Кейинки он жил давамида у жут башқуруп кәлмәктә. Чақчақлири өткүр, һәзилкәш, дутар челип, Или нахшилирини ейтишни яхши көридиған у яш чеғида «оттуз оғулниң гүли болған» еди.

Надир иккисиниң мүҗәз-хулқи бир-биригә тамамән охшиматти. Әтималим, уларниң йеқин дост болушиму шу сәвәптин болса керәк. Иккиси тәңтуш болсиму, бирәр мәсилиләрни һәл қилғанда көпирәк Надир башқуратти. У көңли юмшақ достиға дайим ғәмхорлуқ көрситип, қийин вәзийәтләрдә йенида болатти, муәммалирини һәл қилишқа күч салатти. Пәқәт деханчилиқ биләнла әмәс, шундақла чарвичилиқ биләнму шуғуллинидиған Садиқ һәтта әмгәксөйгүч кичикақсулуқларниң арисидиму ишләмчанлиғи билән алаһидә пәриқлинидиған. Болупму у атларға бәк амрақ еди. Кичигидинла чәбдәс чавандаз болуп, есил нәсиллик атларни көрсә, өзини туталмиған һаләттә чирайлиқ сөлитини саатлап тамашә қилиштин һелиқматти. Бәзидә уларға мураҗиәт қилип, гоя чүшинидиғандәк өзичила бир немиләрни дәп кетәтти. Мундақ пәйтләрдә униң ғәлитә қилиқлирини көргән достини күлкә қистатти.

Надир қази жут бегигә Мураев рәһбәрлигидики қизил әскәрләр отрядиниң  җазалаш һәрикәтлири тоғрилиқ тәпсилий ейтип, өзиниң хаватирлиниватқанлиғини йәткүзди. У Садиққа һәмкарлиқта қутулуш амаллирини тепиш үчүн йезидики әр кишиләрни дәрһал өйигә жиғиш тәкливини бәрди.

Җиддий бир мәсилә бойичә чақириливатқанлиғини чүшәнгән әркәкләр көп өтмәй униң һойлисиға жиғилди.

– Биз өйлиримизни ташлап, таққа чиқип кетишимиз керәк. Ғулҗа йолини бойлап келиватқан қизил әскәрләрниң отряди уйғурлар яшайдиған йезилардики барлиқ әрләрни өлтүрүп, өйләргә от қоюп, аял-қизларни зорлимақта. Улар көп – тәхминән алтә йүздин ошуқ қураллиқ башкесәрләр. Пулеметла әмәс, зәмбирәклириму бар охшайду, – жиғилғанларға мураҗиәт қилип сөзлиди қази.

– Мураевниң отряди әтә Чоң Ақсуға йетип келиду. У йезида көпчилигимизниң уруқ-туққанлири, достлири бар. Биз болғуси бу қиямәт тоғрилиқ Азат билән Рәхмитуллиға хәвәр йәткүздуқ. Рәхмитулла бизниң агаһландурушимизни қуруқ иғва, «қизиллар» бизгә тәгмәйду дәп һесаплайду… Мураевчилар Чоң Ақсудин бизниң йезимизға бир нәччә минуттила йетип келиду. Шуниң үчүн биз һәрқандақ минутта таққа мөкүнүвелишқа тәйяр турушимиз керәк, – қәтъий пикир қилди Садиқ ақсақал.

– Силәрниң тоғра әмәс, мән Рәхмитулла акиға көпирәк ишинимән! «Қизиллар» бизгә тәгмәйду. Мән йеқинда Россиядин кәлдим, большевиклар аддий хәлиқ тәрәпдари, улар кәмбәғәлләргә ярдәм бериду, – дәп вақириди лашманда болуп кәлгән оттуз яшлиқ Тохтахун. – Биз уларни чай-тузимиз билән қарши елишимиз керәк, – һәқиқий сәмимийәт билән қошумчә қилди у.

Жиғилғанлар әнсиришип, өзара сөһбәтләшкили, мәслиһәтләшкили турди. Арида сил кесили билән ағрип, йеқиндила Россиядин кәлгәнләрниң йәнә бири Турсун Мамутов үн қатти:

– Большевикларниң бизгә тәгмәйдиғанлиғиға мән камил ишинимән. Уларму бизгә охшиған гадайлар. Һәммисигә нисбәтән адаләтпәрвәр, меһриван вә һәқиқәтчан болушни халайду. Мән қутлуқ өйүмни ташлап һеч яққа кәтмәймән.

– Бәхиткә қарши, әмәлиятта ундақ болмайватиду. Әтималим, уларму һәрхил болса керәк. Мураевчилар алдиға чиққанниң һәммисини чәттин қирмақта. Шуниң үчүн һәммимиз таққа йошурунушимиз керәк, – қаттиқ, ениқ, ишәшлик вә интайин еғир-бесиқлиқ билән гәп қилди Надир қази.

Жутдашлириниң һәммиси қазини һөрмәтләтти. Кичикақсулуқлар үчүн у пәқәт рәсмий рәһбәрләрниң бирила әмәс, бәлки һәқиқий мәнасида жут сәркиси болуп һесаплинатти.

– Тохтахун, сән мениң оғлум билән биллә өстүң, лашманлиқтиму биллә болдуңлар. Әтә сәһәрдә Қадир иккиңлар Чоң Ақсуға бериңлар. Әгәр большевиклар хошнилиримизға тәгмисә, биз қайтип чүшимиз. Бирақ биз бүгүн, Мураевниң мәхситини ениқ билмәйватқанда, қечишимиз һаҗәт. Балилиримиз билән аҗизлиримизни аман-есән елип қелишимиз лазим. Биз әйни әһвалниң қандақ болидиғанлиғини билмәймиз, – қәтъий сөзлиди Надир қази.– Мақул, мән сизниң пикриңизгә қошулимән, – һөрмәт билән җавап қайтурди Тохтахун.

– Дәрру лазимәтлириңларни жиғиштуруп, маллириңларни таққа һайдаңлар. Күн патқичә биз йезидин чиқип кетишимиз керәк, – қошумчә қилди Садиқ ақсақал.

Жутдашларниң һәммиси Надир билән Садиқниң ейтқанлириға әмәл қилип, йол тәрәддүтини көрди.

***

Сидиқ һаҗиму Рәхмитуллини ейтқанлириға көндүрәлмиди. Рәхмитулла уйғур йезилиридики вәйранчилиқлар тоғрилиқ параңларға задила ишәнмиди. Һаҗи ахири солғун қияпәттә өз жутиға қайтти.

 

Чоң Ақсудики қиямәт

Таң сәһәрдә Рәхмитулла оғли Рәхмәтҗанни йезиниң сиртидики чоң йолға пайлиғучи сүпитидә әвәтти.

– Балам, қизил әскәрләрниң қариси көрүнгәндә, маңа хәвәрлә. Биз уларни мунасип қарши елишимиз керәк, – деди оғлиға.

– Мақул, дада, – атисиға һөрмәт билдүргән һалда җавап қайтурған Рәхмәтҗан Мураевниң отрядини күтүвелиш үчүн атланди.

Рәхмитулла жутдашлирини жиғип, уларға мураҗиәт қилди:

– Биз, уйғурлар, меһмандост хәлиқ. Жирақтин қәдәм тәшрип қилған һәрқандақ сәйяһни мейизлик тамақлиримиз билән қарши елишқа адәтләнгән. «Қизилларниму» шундақ күтүвелишимиз керәк. Улар бизниң достумиз, дүшминимиз – «ақлар». Надир қазиға ишәнмәңлар. Достлиримизни иссиқ полу вә тонур нанлиримиз билән қарши алайли.

Һава райи ғәлитила сүрлүк еди. Һаман ямғур яғмақта. Баһарниң ахирқи ейи болсиму, әтрап хелила салқин. Шуниңға қаримай чоңақсулуқлар әсирләр давамида топлиған мол тәҗрибисини сәпәрвәрликкә кәлтүргән һалда полу бесип, тонурға нан йеқишқа башлиди.

Пәқәт чүшкә йеқинла Рәхмәтҗан йезиға хәвәр елип кәлди.

– Дада, қизил әскәрләрниң чоң отряди йезиға йеқинлишип қалди, – дәп вақириди у аттин чүшмәстинла.

Рәхмитулла ағинә-өңгилири вә оғуллири билән отрядни күтүвелишқа атланди. Йезидин анчә узап кәтмәстинла мураевчиларни көргән улар атлиридин чүшти. Отрядниң алдида қара ат мингән уларниң сәрдари алдиримай келивататти. Қизил әскәрләр өзара вақирап дегидәк сөзлишип, күлишип кәлмәктә. «Тәхминән алтә йүздәк адәмдин тәшкил тапқан чоң отряд екән. Буларниң һәммисини қандақму тойдурармиз?» – беарамлиққа селинди Рәхмитулла.

Қизил әскәрләр өзлирини күтүватқан адәмләрни көрүп, тохтиди. Рәхмитулла нан-туз селинған пәтмусни көтирип туратти.

– Саламәтмусиләр?! Бизниң жутқа хуш кәпсиләр!  Нан-тузумизниң тәмини тартиңлар, – мәғруранә қияпәттә вақирап сөзлиди ақсақал.

– Рәхмәт, – көзлирини чимчиқлитип җавап қайтурди Мураев, андин етидин чаққан чүшүп, нандин бир бурам үзүвалдидә, уни тузға патуруп йеди вә пәтмусни адьютантиға узатти.

Шу арилиқта Рәхмитулла астиртин Муревқа сәп селип, қарап чиқти. «Әтималим, қириқ яштин ашмиған болса керәк», – дәп ойлиди синчи ақсақал.

Қизил әскәрләрниң  сәрдари оттура бойлуқ, оруғирақ, беши анчә йоған әмәс, қелин бурути яхшилап чекилгән, қулақлири йоған, көзлири кичик адәм екән. Бир қаримаққа келишкәндәк көрүнгини билән, пешанисидин қандақту бир соғақчилиқниң аламити сезилип туратти… Бу неминиң аламити? Ақсақал шуниңға җавап издимәктә… Мураев униң қарашлириға бәрдашлиқ берәлмәстин, көзлирини қачурди.

– Егорушка, бу йезидиму бизни нан-туз билән қарши еливатиду, – тәсадипи аял кишиниң авази аңланди.

Пәқәт шу чағдила Рәхмитулла сәрдарниң қешида униңға һәм өзигә вә башқиму күтүвалғучиларға алаһидә мәмнунийәт билән қарап келиватқан меһир-шәпқәт һәмширисиниң кийимини кийивалған чирайлиқ яш аялни байқиди.

– Һә-ә, демә, Наталья! Бу таранчилар шундақ меһмандостлуғи билән пәриқлинидекән, – күлүп вә бурутлирини толғап җавап бәрди униңға Егор. Униң сөзлиридин кейин барчә отряд парақ-парақ күлүшти.

– Сән русчә яхши гәп қилидекәнсән. Қәйәрдин үгәндиң? – сориди Мураев тәңситмигән һалда ақсақалға қарап.

– Яш вақтимда казакларниң станицисида яшиған едим. Русчә сөзләшни шулар үгәтти. Мениң балилиримму русчә билиду. Арқа сәптики җисманий әмгәккә җәлип қилинған улар Россиядин йеқинда кәлди, – көзиниң қирида Мураевни назарәт қилған һалда җавап бәрди Рәхмитулла.

– Ақсақал, бизниң қосуғумизни тойдуруп, андин он төрт яштин жуқури болған әр кишиләрниң һәммисини жиғип бәргинә. Мениң улар билән сөзләшкүм келиду, – һеҗийип гәп қилди Мураев.

– Мақул, – ғәмкин җавап бәрди ақсақал. – Бирақ улар билән немә тоғрилиқ сөзләшмәкчисиз? Улар яш, һеч қандақ тәҗрибиси йоқ. Растлиғини ейтқанда, уларниң көпчилиги техи бала, – қошумчә қилди у.

– Мәмликәттики вәзийәт, дунияниң һәммила йеридә коммунизм орнитиш үчүн немә қилиш керәклиги тоғрилиқ ейтип беримән, – тәкәббуранә тил қатти Мураев.

Рәхмитуллиниң көңли әнсирәп, беарамлиққа селинди. Көп нәрсиләрни бешидин өткүзүп, нурғунлиған адәмләрни учратқан униң немишкиду бу сәрдарға ишәнгүси кәлмиди. Әксичә, хатирҗәмлиги бузулуп, хаватирланди… У өз йезисида мундақ «қизилларни» көрүшни халимиған еди, амма әнди немә қилишни билмәйвататти…

Мураевчилар тәбиити гөзәл йезиға кирип кәлди. Иссиқ таамниң мейизлик һиди димақларни ғидиқлимақта. Үсти-беши пакизә аяллар, ямғур техичә йеғиватқанлиқтин, айван астиға дәстихан яймақта… Һәрхил чақчақлар билән спиртлиқ ичимликләрни ичип, көңүлдикидәк ғизаланған мураевчилар Рәхмитулла вә униң балилири билән әрләрни жиғинға чақириш мәхситидә пүткүл йезиға тарап кәтти…

(Давами бар).

***

 

                                                       Тәржимә қилған Мухтәржан Жумаров

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь