Қазақистан уйғурлири уйғур елидики хитай сияситигә қарши наразилиқлирини билдүрмәктә

0
95

2009-Йили 5-июлда уйғур елиниң үрүмчи шәһиридә йүз бәргән «5-июл қирғинчилиқи» ниң 10 йиллиқи мунасивити билән қазақистандики уйғурлар хатириләш паалийәтлирини өткүзүп, өзлириниң хитайниң болупму уйғурларға қаратқан миллий, мәдәний, диний қирғинчилиқ сияситигә наразилиқини билдүрмәктә.

Йеқинда, йәни 3-июлда алмута шәһири вә наһийәләрдики уйғурлар шәһәрдики «қорған» рестораниға җәм болуп, уйғур елиниң үрүмчи шәһиридә йүз бәргән «5-июл қирғинчилиқи» ниң 10 йиллиқини хатирилигәниди. Игилишимизчә, мундақ хатириләш паалийәтлири башқиму йеза вә мәһәллиләрдә өткүзүлгән болуп, уларни уюштурушқа болупму юрт-җамаәтчилик иштирак қилған.

5-Июлда әнә шундақ мурасимларниң бири алмута вилайитиниң җамбул наһийәсигә қарашлиқ узунағаш йезисида болуп өткән.

Қазақистандики уйғур паалийәтчилиридин бири турсун һаҗим арзийефниң ейтишичә, узунағаш йезисиниң юрт-җамаәтчилики йигит башлириниң рәһбәрликидә бу күни башқиму йеза вә мәһәллиләрдин вәкилләрни, зиялийларни, җәмийәтләр вәкиллирини тәклип қилип, уйғур елидә йүз бериватқан хитайниң қирғинчилиқ сияситидин қурбан болғанларға атап дуа-тилавәт қилған.

Турсун һаҗим арзийеф радийомиз зияритини қобул қилип, мундақ деди: «бу һәм сиясий, һәм диний мурасим болди. Чоң тахта қилип, шу йәрдә вәтәндә қамилип кәткән, җаза лагерлирида олтурған туғқанларниң рәсимлирини есип, униң сиртиға ай-юлтузлуқ байриқимизни тикләп, у йәрдә чоң вә яхши мурасим өтти. Андин саәт 3 тә шәрқий түркистан батурлириниң бири ғени батурниң қәбрисигә берип, дуа-тәкбир болди.»

У йәнә алмута шәһириниң уйғурлар зич олтурақлашқан горний гигант мәһәллисидики юрт-җамаәтчиликниңму 7-июл күни үрүмчи қанлиқ вәқәсигә беғишлап чоң мурасим өткүзгәнликини тәкитлиди. Турсун һаҗим арзийефниң ейтишичә, илгири бу мәһәллини башқурған сабиқ шәрқий түркистан җумһурийитиниң миллий армийә җәңчилириниң бири җамалидин қәмирдиноф һәмдә милләтпәрвәр инсан абдурешит мәхсутоф башқурған болуп, уларниң рәһбәрликидә көплигән паалийәтләр өткән икән. Һазир болса бу мәһәллини яш йигит беши тарим тайироф башқуруватмақтикән.

Биз шу мунасивәт билән горний гигант мәһәллисиниң «дилназ» ресторанида өткән мурасимни уюштурғучиларниң бири тәләт һәмрайеф әпәндини зиярәт қилдуқ, униң ейтишичә, мурасимға горний гигант вә башқиму йеза-мәһәллиләрдин қатнашқанлар болуп 400 әтрапида адәм йиғилған икән. У мундақ деди: «бүгүн қәһриман ғоҗамбәрди, шерипҗан надироф охшаш алимлар бүгүнки вәқәләр һәққидә сөзлиди. Мурасимға һәр түрлүк етно-мәдәнийәт мәркәзлириниң вәкиллири келип, бизгә көңүл ейтти вә тәзийә билдүрди. Башқилар қатарида мәнму сөзгә чиқип, он йил бурун намайиш, нәзир өткүзүш үчүн қанчилик һәрикәтләрни қилғанлиқимизни сөзлидим.»

Горний гигант мәһәллисидә өткән мурасимдин мәлум болушичә, униңда сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди, уйғурларниң миллий бирләшмисиниң рәиси һаким мәмәтоф, җумһурийәтлик уйғур етно-мәдәнийәт мәркизиниң алмута шәһәрлик шөбисиниң рәиси әбәйдулла җаппароф вә башқилар сөзгә чиққан. Улар өзлириниң уйғур елидики әһвал, хәлқара вәзийәт, хитай сиясити, уйғур миллий һәрикити, үрүмчи қирғинчилиқи вә башқиму мәсилиләр һәққидә өз пикирлирини оттуриға қойған.

Сөзлигәнләр ичидә «атаюрт пидаийлири» тәшкилатиниң һазирқи рәиси йербол даулетбек мундақ дегән: «барлиқимиз билимиз, бүгүн шәрқий түркистанда азаблар йүз бериватиду. Инсан һоқуқиниң сақлинишиниң әң төвәнки дәриҗиси орун еливатиду. Шәрқий түркистандики қериндашлиримиз әнә шу әң төвәнки дәриҗидә болмақта. Аллатаала бизгә әнә шундақ еғир синақларни бериватиду. У йәрдикиләр тирик йүрәлмәйду. Бизгә аллатаала мушундақ еғир синақларни бериватиду. Бизниң ‹атаюрт пидаийлири’ оғланимиз серикҗан билашоғлиниң йетәкчиликидә үч йилға йеқин вақиттин буян көплигән пакитларни йиғди. Бу дәвр ахбарат дәври. Ахбарати күчлүк әлниң идеологийәси күчлүк болди. Идеологийәси күчлүк әлни һеч ким истила қилалмайду. Бизниң айрим тәшкилатлардин, мәмликәтләрдин ярдәм сорайдиған һәққимиз бар. Сәвәби өзимизниң чамиси йәтмәйду. Мана мушундақ вақитта биз башқилардин ярдәм сорашқа мәҗбурмиз»

Игилишимизчә, қазақистандики уйғурлар уйғур елидики қирғинчилиқ сиясити ақивитидин, шундақла җаза лагерлирида, түрмиләрдә қурбан болғанларға атап хатириләш мурасимлиридин башқиму паалийәтләрни өткүзүш үчүн һәрикәтләр қилған икән. Бу һәқтә турсун һаҗим арзийеф мундақ деди: «бултур биз алмутадики 3-5 миң адәм патидиған мәйданни елип, чоң тинчлиқ намайиши өткүзимиз дәп тәйярлиқ қилған идуқ. Униңға уйғур миллий бирләшмиси игидарчилиқ қилған. Биз һакимийәт алдиға кирип, илтимас қилған идуқ. Улар яқ демиди, лекин мушу күнгичә арқиға тартиватиду. Шуниң үчүн биз хәтмә қуран қилдуқ. Биз вәтинимиздә миллитимизгә кәлгән зулум һеч қандақ бир милләткә кәлмигән. Асасән мусулман дөләтләр вә башқиларму сүкүттә туриду. Биз болсақ қирилип түгәватимиз.»

Турсун арзийеф уйғурларниң бешиға кәлгән зулумниң еғир болушиға қаримай, йәнила мустәқиллиққа, азадлиққа болған үмид-ишәнчисини йоқатмиғанлиқини тәкитләп, уйғур хәлқигә бирлик, иттипақлиқ тилиди.

Мәлум болушичә, 2009-йилидики 5-июл үрүмчи паҗиәси мунасивити билән қазақистанлиқ уйғурлар буниңдин он йил илгири, йәни 2009-йили 19-июлда алмута шәһиридики әң чоң имарәтләрниң бири җумһурийәт сарийида чоң мурасим өткүзгән. Бәзи мәлуматлар бойичә униңға 8 миңға йеқин адәм йиғилған икән.

Радийомиз зияритини қобул қилған дуня уйғур қурултийиниң мәслиһәтчиси, сиясәтшунас қәһриман ғоҗамбәрди бу һәқтә мундақ деди: «қазақистан һөкүмити намайишқа рухсәт бериду. Бу рухсәтни шәһәрлик һакимийәттин елиш керәк. Шәһәрлик һакимийәт һеч қачан рухсәт бәрмәйду. Гәп мушу йәрдә. Асасий қанунда намайиш қилишқа рухсәт дейилгән. Мәсилән, түнүгүн бәзи шәһәрләрдә кочиға чиққанлар болди. Улар һәммиси тутулуп, бүгүн җазалиниватиду. 2009-Йилқини биз намайиш дәймиз, лекин у намайиш әмәс. У җумһурийәт сарийи ичидә болған йиғин.»

Қазақистандики уйғурлар уйғур елидә йүз бериватқан вәқәләрдин қандақ қилип ахбарат алиду?

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң ейтишичә, уйғур елидә йүз бериватқан вәқәләрдин қазақистандики уйғурлар, биринчидин, шәхсән униң өзи чиқириватқан ахбаратнамиләрдин, иккинчидин, уйғурларниң нәзир-чирағ вә той-төкүнлиридә вә башқиму һәр қандақ паалийәтлиридә сөзлигән нутуқлиридин алидикән. Үчинчидин, «әркин асия» радийосидин бу һәқтә мәлуматлар алидиғанларму йоқ әмәс икән. Қәһриман ғоҗамбәрди өз сөзидә йәнә уйғур елидики вәқәләрниң йәрлик аммиви ахбарат васитилиридә, шу җүмлидин уйғур тиллиқ мәтбуатларда йорутулмай келиватқанлиқиға қаттиқ әпсуслинидиғанлиқини билдүрди.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь