Фермерлиқ аламәтләр яки Израильда көйүп турған иссиқ аптап вә чөл шараитида көктатлар вә йәл – йемишларни қандақ өсүриду?

0
74

Зиянкәш һашарәтләрни йоқитиш үчүн Израильда химикатларниң орниға һәриләрни қоллиниду,тамча арқилиқ суғириш системиси болса,Израильда тапчиллиққа егә суни үнүмлүк ишлитишкә мүмкинчилик бериду.

Израильда суниң тапчиллиғиға, шундақла, йәргилик климатниң  һәр қандақ өсүмлүкләрни өсүрүшкә  наһайити қолайсиз екәнлигигә  қаримастин бу өлкидә черри помидори, пальмилар, үжүм вә иссиқ климат шараитида өсүрүш мүмкин болмиған башқиму өсүмлүк вә йәл – йемишлар, мевиләр өсүрилиду. Бу әһвал суни үнүмлүк пайдилиниш билән бир қатарда, заманивий технологияларни қоллиниш арқилиқ мүмкиндур.

“Бу өлкидә һеч бир өсүмлүк болмиған, пәқәт қумдин ибарәт еди.Бүгүн болса,жилиға икки қетим үжүм һосул бериду”

1948 жилдин башлап Израиль аһалиси 10 һәссигә көпәйди. Иккинчи дуния йүзилик уруштин кейин Израильға аләмниң һәр бир тәрипидин еврейлар келип олтурақлишишқа башлиди. Бу уларниң миңлиған жиллар бурун әждатлири өмүр сүргән  зимингә қайтиш имканийити  еди. Бүгүн Израильда 7,8  миллион адәм истиқамәт қилиду.

Фермер Хайм Левит: «Бу йәрдә һеч немә болмиған, пәқәт қумни көрәттиңиз. Бүгүн шу қумлуқниң орнида гүлләр чечәкләп,жилиға икки қетим үжүм һосул бериду, черри помидори өсиду» — дәп тәкитләйду

Хайм онлиған теплициларниң егиси, у бу теплициларда черри помидори, үжүм, көмүқонақ вә башқиму көктатлар билән мевиләрни өсүриду. Дәсләпкидә биз һеч қандақ теплица ясимай әмгәк қилған, сәвәви биздә теплица ясашқа хиражиәт болмиди.Биз барлиқ көктатларни очуқ йәрләрдә өсүрдуқ. Ахири чиқимниң көплигидин теплица орнитишқа тоғра кәлди, — дәйду Хайм.

Хайм бизгә биринчи теплицисини көрсәтти, бу йәрдә үжүм өсүрилидекән.Үжүм Израиль климати шараитида апрель ейида көкләп июль, август айлирида һосул бериду. Бирақ һосулни жиғип болғандин кейин биз мундақ бир қувлуқ ишлитимиз: үжүмни пластик йепилғулар билән япимиз. Талада соғ чүшкән пәйттә пластикниң ичи иссиқ болиду. Биз мошундақ қувлуқ арқилиқ үжүмни алдап қойимиз. Үжүм талада ноябрь ейи болсиму, һазир апрель ейи дәп ойлап, қайта көкләйду. Бир – икки һәптидин кейин үжүм қайта бих чиқиришқа башлайду. Мошундақ усулларни қоллиниш арқилиқ биз әтиязға йеқин үжүмдин йәнә бир һосул елип, буниңдин яхши тапавәт тапимиз — дәп чүшәндүриду Хайм.

Израиль климати шараитида, чөллүктә  мевә вә көктатларни өсүрүшниң йәнә бир проблемиси у – қаттиқ шамаллар. Бу шамаллар бир секундтниң ичидә көплигән өсүмлүкләрни қопуруп, сундуруп кетиши мүмкин. Шуңлашқиму, бу йәрдә үжүмни жил бойи теплициниң ичидә тутиду. Үжүмни зиянлиқ һашарәтләрдин сақлаш үчүн пластикниң үстигә тор кийгүзилиду.

Хаймниң һәр бир теплициси бир гектардәк йәрни елип ятиду.

Бу фермерниң ярим гектар йеридә помидор өсүрилиду. Һәр жили ярим гектар йәрдин 50 тоннаға йеқин һосул жиғиш мүмкин болиду. Фермерниң ейтиши бойичә чөлдә тавуз өсүргән қолайлиқ, сәвәви тавуз көп әмгәкни тәләп қилмайду. Шундақла, көмүқонақ өсүрүшму қолайлиқ, у очуқ йәрдә өсүрүлиду.Һәммидин қийини черри помидорини өсүрүш. Помидорниң  бу түри алаһидә күтүмни тәләп қилиду, һәм уни суғиришму бир аз қийинирақ.

Хайм  тамчә арқилиқ суғириш системиси болмиған болса, қандақ қилар едуқ дәйду. Бу система суни үнүмлүк қоллинишқила әмәс, шундақла өсүмлүкләрни биздин бир азла иссиқ әлләргә қариғанда, наһайити тезликтә өсүрүшкә имканийәт яритиду.

Хайм өзиниң помидорлирини көрситип: — қараңлара, бу йәрдә мону помидорниң әтрапи қуруқ униң пәқәт ғолиниң түвигила су тәккән, бу әһвал һосулни сесип кетиштин сақлайду, һәм помидорниң сапасини көтириду. Помидорға суни көп қуюшниң һажити немә? Буниң һеч пайдиси йоқ. Биз йәрни бир нәччә метр чоңқурлуққа қезип, шу йәрдин су чиқирип, уни трубиларниң ярдими билән һәр тәрәпкә таритимиз — дәп чүшәндүрди.

Израильда тамчә билән суғириш системисини наһайити көп қоллиниду. Су тамчә арқилиқ өсүмлүкниң йилтизи билән ғолиға чүшиду. Һазирқи вақитта тамчә арқилиқ суғириш системиси билән адәмләрни таң қалдуралмайсән, сәвәви, бу система көплигән әлләрниң йеза егилигидә қоллинилиду. Бирақта, бу технологияниң Израильда ишләп чиқирилғанлиғини иккиниң бири биливәрмәйду.

Тамчә системисидики дозаторлар суни өсүмлүкниң йилтизиға дәл йәткүзүп, униң һоға айлинишиға мүмкинчилик бәрмәй, йәргә тез сиңип кетишигә имканийәт яритиду. Тамчә билән суғириш системисини Израильниң барлиқ фермилирида қоллиниду.

Хайм шундақла суниң жуқуридин төвәнгә әмәс, бәлки төвәндин йилтиз арқилиқ келишигә мүмкинчилик беридиған усулни ойлап тапқан. У қумниң астиға алюминийдин ясалған трубиларни орнатқан, бу трубилар суниң теплициниң барлиқ әтрапини бир хил суғирип чиқишиға имканийәт яритиду.

Тамчә арқилиқ егинни суғириш усули 1960 жили израиль инженер – тәтқиқатчиси Симха Бласс тәрипидин кәшип қилинған. Польшадин өзиниң туғулуп өскән елигә қайтип кәлгән у Израильниң әң қийин чөллириниң бири Негеваға су чиқириш билән шуғулланған.

Күнләрниң биридә алим чөлниң қақ оттурисида көкләп өсүп турған дәрәқни көриду. Бир қизиғи бу дәрәқни һеч ким суғармиған.У дәрәқни йениға берип, униң йилтизи тәрәпни ечип қариса, су өтидиған трубиниң тешилип кәткән йеридин су тамчилап, шу дәрәқниң йилтизиға чүшүп турған. Мана шу пәйттә алим тамчә арқилиқ суғириш системисини қоллинишқа бәл бағлиған, һәм кейинирәк мошу системини кәшип қилип, ишқа қошқан.

Химикатларниң орниға зиянкәшләрни һәриләр ужуқтуриду, чашқанларни болса, иланлар билән қарғу япилақлар йәйду.

Израильда зиянкәшләр билән тәбиий түрдә һәриләрниң вә һәрә тухумлуқларниң ярдими билән күришиш усулини тапти.Бу «пайдилиқ» һашарәтләр «зиянкәшләрни» йәйду йәни һеч қандақ химикатниң кериги йоқ. Хаймниң тәкитлишичә, у помидорларни өсүрүш үчүн пәқәт тәбиий экологиялиқ оғутларни қоллиниду.Зиянкәшләрни йоқ қилиш үчүн химикат қоллинилмайду, униң орниға һеч қандақ зийини йоқ һәрә тухумлуқ һашарәтләрни қоллиниду.

Зиянкәш һашарәтләрни йәпла қоймай, һәриләр помидорларниң чечәклирини тозаңлаштуриду.

Хаймниң теплицисида бир нәччилигән һәриләр яшайдиған угилар можут. Бу усулни BioBee намлиқ израиль компанияси кәшип қилған. 1984 жилдин башлап бу усул фермерларға зиянкәш һашарәтләрдин химикатларниң ярдимисиз қутулушқа ярдәм берип келиду. Кибуце Сде-Элиягу намлиқ пестицидлиқ органикилиқ  йеза егилигидә компания һәрә, өмчүк, чивин қатарлиқ зиянкәш һашарәтләрни йәйдиған «пайдилиқ» һашарәтләрни өсүриду.

Һәрә тухумлуқ һашарәтләрни Хайм уларни өсүридиған фирмидин ижаригә алиду. Сетип алмайду, бәлки ижаригә алиду, сәвәви, һәриләр пүтүн бир сезон вақтиға Хаймда болсиму, улар фирмиға тәәллуқ. Таңда һәриләр өз угилиридин чиқип зиянкәш һашарәтләрни йәйду.

Израильниң нурғунлиған йеза егиликлиридә чашқан, тулум чашқан вә башқиму ғажилиғучиларни тутуш мәхситидә қарғуяпилақни қоллиниду. Улар қарғуяпилақларни плантацияларниң йениға орунлаштуриду, қушлар болса, өз новитидә зиянкәшләрни тәбиий әһвалдикидәк йоқ қилиду.

Мениңда қарғуяпилақлар йоқ, сәвәви бу йәрдә чашқанлар көп әмәс, дәйду Хайм. Бар болсиму уларни иланлар йәйду. Иланларниң бәзи бирлири наһайити хәтәрлик, улар адәмни чеқивалса, адәм өлмисиму, бир нәччә һәптә өмрини ағриқханида өткүзиду. Һазир ноябрь ейи шуңлашқа иланларниң көпчилиги өз инлириға йошурунған. Улар үчүн бу һазир соғ вақти. Күн қайниған пәйттә улар наһайити көпийип кетиду.

Әлвәттә, Израильда өсүмлүкләрни қоғдаш үчүн сүнъий қуралларниму пайдилиниду. Шуларниң бири йәргилик климатни вә йәргилик өсүмлүкләрни нәзәрдә тутқан һалда кәшип қилинған. Шундақ қуралларниң бири зиянкәш һашарәтләр билән өсүмлүкләрниң пуриғини беридиған зәһәрсиз экстракт. Бу суюқлуқ тәркивини израильдики чөллүк өсүмлүкләрдин бөлүнүп чиқидиған нәрсиләр асасида қураштурған. Уларниң пуриғи һашарәтләрни өзлириниң пуриғи билән экологияға һеч бир зиян кәлтүрмәй йоқ қилиду.

Хаймниң йәл – йемишлар, көктатларниң чөллүктә мол һосул бериши үчүн ейтидиған әң муһим несиһити у – тамчилиқ суғиришни, һашарәтләргә қарши һәрә вә торни, иссиққа қарши теплицини  қоллиништур.

https://styler.rbc.ua/rus/zhizn/fermerskoe-chudo-izraile-vyrashchivayut-ovoshchi-1511874311.html

 

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь