Абләһәт Камалов: Моңғолиядә йеқинда тепилған уйғур археологиялик ядикарлиқлар: Шороон Бумбагар қорғини

0
186

Уйғурларниң маддий мәдәнийәт ядикарлиқлири пәқәт Шәрқий Түркстан территориясидила әмәс, бәлки уйғурларниң тарихи билән бағланған хошна йәрләрдиму тепилмақта. Шуларниң бири Уйғур қағанлиғиниң (744–840-жж.) мәркизи болған һазирқи Моңғолиядур. Бу йәрдә XIX әсирдә алимлар тәрипидин уйғур шәһәрлириниң харабилири вә уйғур дәвриниң дәсләпки чоң ташйезиқ мәтинлири – Селенга теши (Могойн Шине Усу йезиғи) вә Қарабаласағун үчтиллиқ хети тепилған еди. ХХ әсирдә алимлар Моңғолия вә Жәнубий Сибирьда уйғур дәвриниң йеңи ядикарлиқлирини ечишни давам қилди. Уйғурларниң тарихи һәққидә мәлуматларни 1970–1980-жиллири моңғол вә кеңәш алимлири тәрипидин Моңғолиядә тепилған уйғур дәвриниң руникилиқ йезиқлири хелә бейитти. Бу Терхин (756-ж.), Тэсин (762-ж.) вә Сэврэй (763-ж.) йезиқлири. ХХI әсирниң беши йеңи уйғур археологиялик ядикарлиқлириниң ечилиши билән нишанланди. Уларниң ичидин Моңғолияниң мәркизий аймиғида, Улан-Батордин 300 км. ғәрбидики Заамар районида тепилған Шороон бумбагар (Шороон Дов) дәпниси муһим әһмийәткә егә.
«Шороон бумбагар» қорғини профессор А. Очира рәһбәрлигидики моңғол археологлири тәрипидин 2009-жили тепилған. Бу қорған сүйәк қалдуқлирисиз йәрләшниң алаһидә бир түри болуп, униңда әслидә «буғу» намлиқ тоққуз-оғуз (уйғур) қәбилисиниң даһиси йәрләнгән. Таш тахтида оюлуп йезилған хитай тилидики йезиқ қәбриниң йәрләнгән вақтини (678-ж.) ениқ көрситиду һәм у мәрһумниң һаяти һәққидә бәзи мәлуматларни өз ичигә алиду. Қәбридики йезиқ вә униңда қоюлған әсваб-жабдуқ бизгә қедимий уйғурларниң тарихи вә мәдәнийити тоғрилиқ баһалиқ мәлуматларни бериду.
Таш тахтида оюлуп йезилған хитай тилидики мәтин билән мән бурятлиқ достум вә кәсипдишим, тонулған археолог Алексей Бураевниң ярдими билән тонуштум. У 2013-жили нәшир қилинған моңғол алимлириниң әмгиги билән тонуштурған еди. Униңда моңғол тилиға тәржимә қилинған хитай мәтини берилгән. Мән бу хитай мәтинини қайтидин тәржимә қилиш мүмкинчилигигә егә болуп, шуниң асасида өзәмниң чүшинигидики мәлуматларни тәвсийә қилмақчимән.
Таш тахтидики хәт шу жанрға хас услуптики ибаридә йезилған болуп, униңда мәрһумниң ишлири мәдһийилиниду вә у Таң императориниң садиқ пухраси сүпитидә әкис етилиду. Биз мәрһумниң буғу қәбилисиниң «И-ту-шо-е» исимлиқ даһиси болғанлиғини биләләймиз. Униң дадиси Сыфу вә бовиси Гэлань Баянь дәп аталған. Барлиқ исимлар хитай транскрипциясида берилгән вә һазирчә уларни йеңичә илмий тәһлил қилиш мумкин әмәс. И-ту-шо-е «Алтайдин кәлгән адәм» дәп аталған болуп, бу мәзкүр қәбилиниң қәбиләвий яйлақлирини көрситиду. Мәрһум Цзинь-вэй башқармисиниң һакими (тутуқ) болған. Бу лавазим униңға дадиси вә бовисидин мирас болуп қалған. Мәрһумниң бовиси Гэлань Баянь Таң тарихий әсәрлиридә бир нәччә қетим тилға елиниду. У 12 тоққуз-оғуз қәбилилириниң қатарида болуп, улар 646-жили Таң империясигә беқинда болған еди. Дәл шу вақитта беқинда қәбилиләрниң йәрлиридә бәлгүлүк мәмурий бөлүмләр қурулуп, уларниң арисида буғу қәбилисиниң яйлақлириму болған.
Қәбрә буғу даһисиниң һөрмитигә селинған болуп, униң һаят жиллирини вапат болған кишиниң өлгән вә яшиған вақти һәққидики мәлуматлар асасида ениқлашқа болиду. Қәһриманниң һаят жиллири (635–678-жж.) даладики һакимийәтниң бир нәччә қетим вә пат-пат алмишип турған интайин қийин бир вақтиға тоғра кәлгән болуп, у чағда дәсләптә Биринчи Шәрқий-Түрк қағанлиғи (630-ж.), андин униң орниға қурулған Сир қағанлиғи яки Сеяньто қағанлиғи тар-мар қилинған еди. Сирлар теле (тегрек) иттипақлиғидики баш вә әң чоң қәбилә болса, қудрәтлиги жәһәттин иккинчиси «уйғур» қәбилиси еди. Улар арисидики дүшмәнлик Хитай тәрипидин «явайиларни явайиларниң қоли билән бесиш» дегән сәясәтни әмәлгә ашуруш үчүн пайдиланди. Таң әскәрлири сирларға қарши көтирилгән теле қәбилилиригә ярдәм берип, нәтижидә бу сирларниң 646-жили тар-мар болушиға елип кәлди. Сирларниң теле иттипақидин чиқип кетиши йеңи қәбилә иттипақиниң қурулушиға елип келип, у «тоққуз-оғуз» дегән нам алди. Уни «уйғур» қәбилисиниң һөкүмран «Яғлақар» уруғи башқурди.
647-жилдики сәясий бошлуқ шараитлирида тоққуз-оғузларниң он икки қәбилисиниң даһилири Чанъәнгә Таң императориға беқиндилиғини изһар қилиш үчүн кәлгән еди. Таң сарийи бу қәбилиләрниң яйлақлирини формал мәмурий қисимларға бөлүп, уларниң яйлақлирида башқармилар вә тәвәләрни қурди вә бу мәмурий бирликләрниң һакимлири арқилиқ қәбилиләрниң даһилирини бәлгүлиди. Шуларниң бири буғу қәбилиси үчүн қурулған «Цзинь-вэй» тәвәси болди. Диққәткә сазавәр нәрсә шуки, Таң императори тәрипидин қәбилиләр яйлақлириниң «районлаштурулишиға» қаримай, бу вақитта уйғур даһиси Тумиду барлиқ тоққуз-оғуз қәбилилириниң үстидин өз рәһбәрлигини тәстиқләшкә урунди. Хитай тарихчилириниң тәкитлишичә, уйғур даһиси Илтәбир Тумиду император тәрипидин улуқ генерал вә вилайәтниң тутуғи болуп тайинланди, лекин у өзини қаған дәп атиди һәм «түркийләргә охшаш барлиқ лавазимларни тәшкиллиди».
Шороон бумбагар таш тахтисидики йезиқ буғу даһиси И-ту-шо-ениң хизмәтлирини әкис етиду вә униң 658-жили Ғәрбий Түрк қағанлиғиниң ахирқи һөкүмрани Ашина Хэлуниң әскирини тар-мар қилишқа, шундақла Тибәтликләр вә «мохэ» қәбилилири билән болған урушларға қатнашқанлиғи тилға елиниду.
Уйғурлар рәһбәрлигидики тоққуз-оғуз қәбилилири Хитайниң сөзгә киридиған пухралири болмиди. Таң империясигә қарши көтирилгән бир нәччә қозғилаңлар 660–663-жиллири очуқ урушқа айланди. Тан әскәрлири қарши уруш һәрикәтлирини жүргүзгән қәбилиләр ичидә Хитай мәнбәлири буғу, тоңра, байирқу вә сигир қәбилилирини атайду. Амма буғу даһисини Таң императориниң садиқ пухраси сүпитидә тәсвирлигән қәбрә хетида Таң империясигә қарши һәрикәтләр әскә елинмайду.
Шороон бумбагар йезиғидики мәлуматлар буғу қәбилиси даһилириниң шәжирәсидики муһим бир һалқини тикләйду. Гәп шуниңдики, бу вақитқичә Гэлань Баяньдин ташқири, биз униң йәнә икки әвлади – Илик-чор (хитайчә: Или-чжо) һәм униң хитайчә «Пугу Хуайэнь» исми билән тонулған мәшһур оғли һәққидә биләттуқ. Пугу Хуайэнь Таң империясиниң һәрбий-сәясий системисида алий утуқларға еришкән вә VIII әсирниң оттурилирида Таң армиясиниң қудрәтлик генераллириниң бири болған еди. Пугу Хуайэньниң кәң көләмлик тәржимә һали Таң сулалиси тарихнамилирида сақлинип қалди, униң тарихи болса, мениң «Қедимий уйғурлар. VIII–IX әә.» (2001) намлиқ китавимда тәһлил қилинған.
Пугу Хуайэнь Ань Лушаньниң (755–763-жж.) қозғилиңи вақтида Хитайниң Таң империяси билән Уйғур қағанлиғи оттурисидики мунасивәтләрдә муһим роль ойниған еди. Таң императориниң хизмитидә болған у өзиниң этникилиқ туққанлири – уйғурлар билән зич мунасивәттә болди. Генералниң икки қизи пәйдин-пәй уйғур Бёгю-каганниң (759–779-жж.) аяллири болди. Уйғур қағани билән болған алақә уни императорға хайинлиқта әйипләшкә асас болди. Һәммә Пугу Хуайэнниң қозғилиңи билән тамамланди. Пәқәт униң 765-жили туюқсиз вапат болуши Таң империяси үчүн новәттики апәтләрдин аман елип қалған еди. Мәлумки, генералниң нәвриси «мәликә Ябғу» 790-жили Ордубалиқтики сарай бурулушиға қатнашти. Уйғур қағанлиғи ғулиғандин кейин (840-ж.), бу вақитқитчә «уйғур» дәп аталған буғу қәбилиси өзиниң яйлақлиридин икки йөнилиштә қечишқа башлиди. Пугу И башчилиғидики қәбилиниң бир қисми жәнупқа – Улуқ Хитай сепилигә қарап қачти вә башқилар билән бир қатарда Хитайниң шималий районлириға орунлашти. Буғу қәбилисиниң бесим қисми Шәрқий Түркстанға кәтти. 866-жили уйғур даһиси Буку Чин тәрипидин Турпанда һакимийәтниң бесивелиниши бәш йүз жилға йеқин өмүр сүргән Уйғур Турпан ханлиғиниң башлиниши сүпитидә қарилиду.
Әнди Шороон бумбагар қорғинини қедимий уйғурларниң археологиялик ядикарлиғи сүпитидә тәсвирләп көрәйли. Баштинла алимлар шуниңға нәзәр ағдурдики, «түркий дәвригә» ятқузулған қәбрә қедимий түркийләрниң йәрләш әнъәнисигә тоғра кәлмәйду. Түркийләргә мәрһумни униң ети билән биллә йәрләш хас болған. Түркий қәбриләрниң йәрләш буюмлириму қурал-ярақлар, безәкләр, турмуш буюмлирини өз ичигә алған. Қорғанда бу элементларниң бириму тепилмиған. Буниң орниға бәш метр чоңқурлуқтики йәр асти камерисида лайдин вә яғачтин ясалған атлиқ вә пиядики адәмләрниң, қушларниң, белиқларниң, фантастикилиқ мәхлуқларниң һәйкәлчилири тепилди. Бу камериға икки тәрипи оюлған йол маңған болуп, бу оюқларда өрә турған вә атлиқ терракот (лай) фигурилар орунлаштурулған.
Қедимий уйғур қәбилилириниң дәпнә мәрасимлириға келидиған болсақ, улар һәққидә мәлуматлар толуқ әмәс. Биз Таң әсәрлиридин шуни билдуқки, қағанлиқ һаятиниң дәсләпки дәвридә уйғурларда қағанни йеқин адәмлири билән биллә көмүш әнъәниси можут болуп, йеқин адәмлириниң роһлири падишаға у дунияда хизмәт қилиши лазимдур. 758-жили Әлетмиш Билгә-қаған вапат әткәндә униң йеқинлири қаған билән биллә Таң мәликиси Ниңгони йәрлимәкчи болғанда, мәликә буни қилишқа болмайдиғанлини дәлилләш үчүн хелә күч чиқарған еди.
Жуқурида тәкитләнгәндәк, Шороон бумбагарниң йәрлигидә археологлар мәрһумниң сүйәклирини тапалмиди вә шуниң үчүн уни кенотафқа (символлуқ дәпнигә) ятқузди. Мәрһум сүйәклириниң йоқ болғанлиғини мән буғу қәбилисидә өлүкни көйдүрүш әнъәнисиниң можут болуши билән чүшәндүримән. Мәлумки, генерал Пугу Хуайэнниң тени униң вапатидин кейин «көйдүрүлгән вә йәрләнгән».
Қәбридә тепилған көп сандики яғач вә керамикилиқ һәйкәлчиләр алаһидә диққәтни қозғайду. Икки яғач һәйкәл алимлар тәрипидин мәрһумни тәсвирләйдиған фигуриларға охшитилған. Буни гранит тахтилар йенида турған вә башқа фигурилардин айрип турған уларниң бойи (43,5 см) көрситиду. Фигурилар яхши боялған. Улар терини көрситидиған «қаплан» рәңдики тар иштан кийдүрүлгән болуп тәсвирләнгән. Жуқарқи кийими сол пуриғи билән, V–шәкилдики яқиси билән, симниң полини әслитидиған икки арқа поллири билән. Фигуриларниң башлирида биқинлири барғансири тарайған алди вә кәйни кәң ечилған конус шәклидики егиз бөкләр. Алексей Бураев һәйкәлчидә тәсвирләнгән адәмни арилаш типтики – хелә европилашқан (егиз бурун, йоған көзләр) тәсиргә егә моңғолоидқа ятқузиду. Икки яғач һәйкәлни тәкшүргән А. Бураев шундақ хуласигә кәлдики, улар бир адәмниң әйнәктики әкси болуп һесаплиниду. Алим бир адәмниң икки фигурисиниң болушини буғу қәбилисиниң диний чүшәнчилири билән чүшәндүриду. Бу бойичә мәрһумниң икки фигуриси у дунияда бир болуп қошулуши лазим еди.
Қәбридә яғач һәйкәлчиләрдин ташқири, керамикилиқ фигуриларму – 37 толуқ бойлуқ адәмләрниң фигурилири вә 6 атлиқ адәмләрниң һәйкили тепилған. Барлиқ фигурилар йоған япилақ үзлүк, лекин европилиқ ирқ билән арилашқан моңғолоид қийяпитидики әр кишиләрни (толуқ бойиниң егизлиги 22,6–23,6 см.) әкис етиду. Алимларниң пикричә, керамикилиқ фигурилар бир хиллиғи пәриқлиниду вә көпирәк буғу қәбилисиниң вәкиллирини тәсвирләйду.
Шороон бумбагар қорғинидики дәпнә фигурилири – бу Моңғолия территориясидики мундақ шәкилдики дәсләпки тепилмилардур. Алимлар Шәрқий Түркстан оазислиридин, әң алди билән Қәшқәр, Кучар вә Турпандин тепилған, һазир дунияниң көплигән музейлирида сақлиниватқан худди шу шәкилдики тепилмилар оттурисида чоң охшашлиқни байқайду. Улар асасән X–XI әсирләрдә Турпандин тепилған, Санкт-Петербургтики Эрмитаж фондлирида сақлиниватқан дәпнә фигурилириға охшайду. Уларни арилаш моңғолоид-европоид типи вә алди тәрипи япилақ һәм тухум шәклидики егизликлиригә егә үсти тәрипи учланған адәттики «уйғур» қара бөки бирләштүриду. Қизиғи, Березовскийниң рус экспедицияси тәрипидин Кучарда тепилған дәпнә фигурилири арисида жәңчи һәйкәллирини (VI ә.) қуюш үчүн матрицилар бар.
Шороон бумбагар қорғини һәққидә қисқа әхбаратни умумлаштуруп кәлсәк, тәкитләш керәкки, бу бүгүнки күнгичә Моңғолия территориясидики қедимий уйғур қәбилилириниң әң дәсләпки археологиялик ядикарлиғидур. Тәпсилий тәтқиқат икки йөнилиштә елип берилиши лазим – таш тахтидики мәтинни мәнбәшунаслиқ жәһәттин анализ қилиш вә қорғанда тепилған буюмларни, әң алди билән һазир Улан-Батордики Г. Дзанабазар намидики мирасгаһида сақлиниватқан адәм һәйкәллирини селиштурма анализ қилиш лазим.

Абләһәт Камалов,
тарих пәнлириниң доктори, профессор

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь