Хитайниң бир йол — бир бәлбағ планиниң Шәрқий Түркстанға көрситидиған тәсири

0
186

Биз милләтләрниң мәпкүрисини,зеһнийитини чүшәнмәй туруп у милләтниң тактикисини, сәяситини,стратегиясини биләлмәймиз. Биздә ят тилларни билидиған тәржиманлар көп. У тилларниң егисиниң мәпкүрисини, пәлсәпәсини билидиған шунаслар интайин аз. Биздә шу ан Түркиядә, чәт әлдә яки вәтәндә хитайниң тилини билидиған миллион адимимиз бар, лекин хитайниң мәпкүрисини, зеһнийитини Билгә қағанниң, Тунйоқуқниң, Күлтегинниң әнъәнисидә тәһлил қилидиған, шуниңға асасән сәясий тәрәққий қилдуридиғанлар йоқ. Тәржиманлар бар,улар хитай тилидин башқа тилларға яки башқа тиллардин хитай тилиға тәржимә қилиду. Хитайниң немә дейиши муһим әмәс, хитайниң немә дегәнлигини билип туруп, биз немә дәймиз шу муһим. Хитайниң чүши бар, хитайниң чүши бизгә қандақ мәна бериду,хитайниң ипәк йоли хитайға қандақ мәна бериду һәм бизгә қандақ мәна бериду? — шу муһим.

Ипәк йолиниң кониси бар, милладтин бурунқи 137 жили Хәнсу генерали Жаңчиң Шәрқий Түркстанға һунларға қарши бир иттипақ түзүш үчүн әскирий жасуслуқ вәзиписи үчүн әвәтилгән. Бу жасус  һәйъити билән бирликтә Һунлар тәрипидин тутуп елинған. Һунлар уни тутувелип, Һун бегигә қул қилип бәргән. У йәрдә у он жил туруп, өзиниң вәзиписини унтимай, қечип, «Ғәрбий дияр» дәп аталған бүгүнки бизниң Шәрқий Түркстанға берип вәзиписини тамамлап, өз докладлири билән хәнсуларниң пайтәхти Шаәнгә қайтқан. Қайтқандин кейин он жилдин етибарән, Шималдики әң күчлүк дүшмән болған, Һунларға қарши иттипақдаш тепиш мәхситидә ипәк йоли ечилиду. Хитайлар бу йолни ипәк йоли дәп атимиған бу намни ХІХ әсирдә немислар қойған. Хитайлар үчүн Ипәк йоли муһим. Униң уларға қандақ әһмийити бар?

Бу дөләтниң бехәтәрлиги вә әбәдий изчил тәрәққий етиши үчүн Ипәк йолиниң йеңисиму һәм конисиму муһим.немә үчүн?

  • Бүгүн Хитай дунияда 1 миллиард 360 миллион нопуси бар бирдин – бир идеяни бирликкә кәлтүрүш керәк дегән пәлсәпәни ижра қилалиған милләт. Һалбуки,бу инсанниң тәбиитигә зит. Икки қош гезәк туғулса, уларниң идеяси бир болмаслиғи мүмкин, амма, хитай инсанниң тәбиитигә, фитиратиға зит пәлсәпәни тәрәққий қилдурған бир милләт.
  • Бүгүн Хитайниң өзгәрмигән 2500 жиллиқ йезиғи бар. Йезиқ өзгәрмиди дегән гәп, мәдәнийәт өзгәрмиди дегән сөз. Мәдәнийәт өзгәрмиди дегән гәп дост – дүшмән иссияди, хатирати, һафизаси, мәмурийәси өзгәрмиди дегән гәп. Шуңа, Хитайниң 2500 жил бурун бәлгүлигән Һун, Көк түрк, уйғур вә бүгүнки бизләр әбәдий дүшмини. Дости ким униму убдан билиду. Биз йезиқни көп өзгәрткәчкә, динни көп өзгәрткәчкә бизниң иссиядимиздин нурғун нәрсә көтирилип кәткән. Билгә қағанда бар хитай анализи кейинки бизниң султанлиримизда, падишаһлиримизда һәтта бүгүнки сәясәтчиләрдиму изчиллиқ дегән нәрсә болмиған.
  • Бүгүн дунияда икки хитай бар екәнлигини бизләр дейишимиз керәк. Бирси, Тайвань Жумһурийити һәм Хитай Жумһурийити, иккинчиси, Хитай Хәлиқ Жумһурийити. Буниң барлиғи Түркийәдә болидиған барлиқ конференцияләрдә ейтилиду. Хитай тарихи өзиниң пәлсәпәси бойичә өзиниң 2500 жилдин бери изчил кәңийидиған, тәрәққий етидиған бир тарих. Пәриқлиқ милләтләрни еритип, жуғрапийәсини жутидиған милләт, хитай киргән йәрдин чиқмайду.

Аддий бир мисал, бизниң тилимизда «көйгән яманму яки көнгән яманму» дегән сөз бар. Европида 30 жил, Түркиядә 40 жил яшап, бизниңкиләр «еуро» ға тили кәлмәйду «кой» дәйду. Бу хитайниң бир кирип алса, чиқмайдиғанлиғиниң бәлгүси.Хитайниң кейинки миң жиллиқ тарихиға қарисақ Жәнупта, Шәриқтә кәңийидиған йери йоқ, бирдин – бир кәңийидиған йери Ғәрип йәни бүгүнки бизниң Түркстан дияри.

Хитайниң пәлсәпәсидә 2500 жилдин кейин тәрәққий етидиған мундақ бир пәлсәпә бар: «Пәрқ — тәктиттур». Пәриқлиқ болалмайсиз, хитайниң ичкирисидә қандақла бир сатирашханиға ақ чачлиқ адәм кирсиңиз хитайниң дәйдиған биринчи сөзи: чечиңни қайси рәңгә бояйсән? Чүнки улар рәңсиз қилип бояш керәк. Бүгүн хитайниң чегарисиниң ичидә бесип елинған зиминларниң ичидә Шәрқий Түркстанлиқлар, уйғурлар культурологиялиқ, физиологиялиқ, биологиялиқ, экологиялиқ жәһәттин әң чоң пәрқни тәшкил қилиду. Бу түпәйли биз тәктит. Шуңа өтмүштин бери булар дунияниң мәркизидә барбарилар,явайилар яшайду булар коңзичи мәдәнийәт  болуш нийитидә маарип йоли билән пәриқни йоқитидиған пәлсәпәни оттуриға қойиду. Бизниң уйғур тилиға 2012 жили культурилар мәдәнийитини изаһлап биз киргүздуқ.Амма бүгүнки күнгичә бизниң саватлиқ адәмлиримиз мәдәнийәт дәп туриду, мәдәнийәт айрим, культур айрим. Биздәк мәһкүм милләтләргә мәдәнийәт муһим әмәс,культурни сақлап қелиш муһим. Сиз культурән ассимиляция әмәлийләшкән чағда сизниң хитайға қарши ихтисат, сәясәт һәммә нәрсә йоқайду. Хитайчә ассимиляция дунияниң һеч бир йеригә охшимайду. Бүгүн ғәриптикиләр ғәрипкә барғанлар өзлигидин ассимиляциягә учрайду. Сизни алди билән чирайлиқ гәпләрни қилип, хитайниңкиләр андин сизни уруп — соқуп намратлаштуруп, андин ассимиляция қилиду.

Хитайда һеч бир милләттә болмиған аилә түзүми бар у – атилар культи вә фамилия системиси. Бүгүн бизниңки исмимиз хитайниңки компьютерлириниңки жәдвәллириниң ичигә сиғмайду төрт һәриптин башқисини алмайду.

Хитайчә ассимиляция зәһәрдәк аччиқ һәм азаплиқ пәқәт изчиллиққа асасланған кәскин нәтижә алидиған бир ассимиляция. Яһудийләр дунияниң барлиқ йеригә тарқалди, һеч бир йәрдә йоқимиди пәқәт хитайда йоқ болди. Бүгүн яһудийләр тамамән хитайлашти.Хитайниң ичигә бир киргән қайтип чиқмайду.

Хитайниң муқумлуғи вә хитайниң 24 тарих  дәйдиған тарихи бар. Хитайниң дөлитини қуридиған, жиқитидиған,деханлар, чүнки, жуңго терихчилиқ билән шәкилләнгән бир мәдәнийәт. Ахирқи дөлити – коммунизм шу деханларға таянған. Бүгүн Жуңгода 250 миллион дехан бар, әгәр мошу хитайлар ач қалса, бу дөләтни йоқитиду. Шуңа, буларға иш тепип бериш керәк, аш тепип бериш керәк, янчуғиға пул бериш керәк. Ғәрипни ечиш Ши бо да кәйфа дегән 2000 жили шу мәхсәт билән башланған. Кейинки вақитта Африкидики вә 2013 жилидин кейин  йеңи ипәк йоли билән бирликтә қурулған қурулуш «У» қурулуши асасән қәризни хитай ширкити бериду, хитай адәмлири ишләйду.  Хитайда һәммә нәрсә хитай алаһидиликлири билән болуши керәк. Сиздин хитай һеч нәрсини охшаш шәкилдә алмайду, һәммә нәрсә хитайлишиши керәк.Шуңа, 2000 жиллардин кейин коммунист идеологияси өлгәндин кейин  хитайда хәлқини тутуп туруш үчүн коммунист идеологиядин кейин Шәрқий Европа  вә Совәтләрдә олтурақлашқан милләтчилик Ши Жиң Пиң буниң әң типик мисали.

Өз хәлқини тутуп туруш үчүн хитайға ички жәһәттин вә сирттин бир дүшмән яритиш керәк. Сәвәви жуңгониң ичидики наразилиқ наһайити жуқури. Бу жәһәттин вәтәнниң ичидики дүшмини уйғурлар бүгүн террористлар, бөлгүнчиләр, униң сиртида Америка Қошма Штатлири вә униң   иттипақдашлири, кичик япон вә жәнубидики тақим араллар. Ши Жиң Пиңниң оттуриға қойидиған һеч бир нәзәрийәси йоқ еди, шуңлашқа у милләтчи Хитай чүшини бәрпа қилди. 2006 жилдин кейин Америка бир аз ойғинип, Азия пассивлиқта болди, Сиңкаку арал мәсилиси вә һаказилардин кейин хитайлар шәриқтә қоршавға елинди. Бүгүн вә  өтмүштики охшаш мәдәний милләтләр вә  һәм мәдәнийәт қуридиған милләтләрниң бир үлгиси бар. Үлгә дегән сөзниң беваситә уйғурчиси йоқ бүгүнки Шинжаң уйғурчисидә униңға қаршилиғи йоқ. Бу бир милләтни давамлиқ актив һәрикәт энергиясиға пассив һәрикәт энергиясини берип туридиған, һәрикәтләндүридиғвн, түрләндүридиған ғаилә. Үлгиси болмиған милләтләр запас милләтләр яки қошумчә милләтләр болиду. Бүгүн дунияда 4000 тил бар, икки йүз нәччә дөләт бар лекин буниң ичидә омуртқа дөләтниң сани 20 гә йәтмәйду. Хитайларниң үлгиси бар түркләрниң «қизил алма » үлгиси бар еди, һазир у түгиди. Биз уйғурлар өз қизил алмимизни Тимур билән йоқатқан.

Хитайларниң Ғәрбий дияр дегән нәрсиси Ши дегән пәлсәпәси хитайларни бүгүн милләт қилип әшу хитай чүшини отттуриға қойғузған йеңи ипәк йоли нәзәрийәсини отттуриға қойғузған бу қәдәр пидакарлиқ қилдуруватқан нәрсә шу. Хитай мәмликити ХХІ әсирдә мәвжут тәрәққиятни қоғлиған асасида глобал бир дөләт болуши керәк.

Хитайниң йеңи ипәк йолидин бурунқи кона ипәк йолиниң мәхсити дөлитиниң бехәтәрлигини капаләткә елиш, чегарилирида тампон районларни шәкилләндүрүп, давамлиқ кәңийиш еһтималлиғи бар районларни шәкилләндүрүш. Буни улар милладидин бурунқи 138 жилларда башлиди вә кейинки дәвирләрдә хитайларниңки ятларни башқуруш стратегияси дәп аталған До Ху Фу, До Ду Фу вә яки жими түзүми мошу пәлсәпә жәриянида шәкилләнди. Бүгүнки территориялиқ автономия дегән нәрсә хитайниң миң жиллиқ ятларни башқуруш стратегиясиниң давами. Чүнки бу автономия Полестинадики автономияға, шималдики яки Россиядики автономияға охшимайду бу хитайчә автономия.

Билгә қаған барлиқ нәрсини ейтип кәткән, биз әждатлиримизниң вәсийәтлирини яд етишни билмидуқ. Шуңлашқа,нурғун нәрсини унуттуқ вә изчил алдиниватимиз вә алдинишқа мусайит қурулмилиримиз техичә бар.

Кона ипәк йоли билән йеңи ипәк йолиниң айримичилиғи бар кона ипәк йолида биз нисбәтән мустәқил едуқ баж топлашқа қабиллиғимиз бар еди, тижарәт қилалаттуқ вә жандарма едуқ.Кона ипәк йолида өз топрақлиримизниң Шәрқий қисми аста – аста хитайлишип кәткән еди. Ипәк йоли биздә түгмәнчиликни йоқ қиливәткән, ихтисатта делаллиқ тижаритини пәйда қилған. Өзимизниң нанлирини ишләп чиқиришниң орниға, Шанхайниң яки башқа йәрләрниң нанлирини елип сатидиған һаянкәшликни шәкилләндүрүп қойған.

Бизниң күчлүк дөләт пәлсәпәмиз тәжәввузға тақаббил туридиған вәтәнпәрвәрлик, дәвләтчилик идеямизниңки мунтизим шәкиллинишигә тосалғу болди.

Исламийәттин кейин хитайни биз унтуп қелишқа башлидуқ,амма Маһмут Қәшқәрий Йәчүч, мәчүчни дуния хәритисини сизған чағда йәргиләштүргән. Исламий бизниң муқәддәс китаплиримизда йәчүч, мәчүчләр мунасивәтлик айәтләр бар еди. Бу айәтләрдики йәчүч, мәчүчниң ким екәнлингини бизниң өлүмаларимиз хәлқимизгә тәпсил вә тәйбилирини яраштурмиған. Оқуймиз мәнасини чүшәнмәймиз вә кимгә тақишидиғанлиғини ойлимиғанбиз.Хитайниң йеңи ипәк йолиниң хитайлиқ капитализм қизил капитализмниң мәвжудийити үчүн икки нәрсигә еһтияжи бар:

  1. Хамадә
  2. Базар

Хитай мәвжут санаитини, ишқа орунлишиш вә мәвжут байәшайәтчиликни давамлаштуруш үчүн санаити изчил меңиш керәк хаммадә келиш керәк, ишләп чиқарған маллири сиртта сетилиши керәк. Лекин, кейинки вақитта Африкида, Асиядә, Америкилиқ вә Европилиқлар билән мәнпийәт тоқунушиға киришти. Хошнилири ичидә бу дунияда дөләт болуп бақмиған буниңдин кейинму дөләт болуш һәққи йоқ бир дөләт бар Пакистан дегән. Пакистандин башқа пүтүн дөләтләр билән зимин чегара тоқунуши бар. Пакистан һәммә нәрсини бәргән мошу дөләт Кашмирлиқлар билән уйғурлуарға әң чоң зиянни елип кәлди.

Тарихий әс мәмурий интайин муһим нәрсә. Бүгүн ғәриптә мәхсус тәтқиқ қилидиған мавзу. Хитайларниң еси изчил болғачқа Шанхай һәмкарлиқ тәшкилатини 1996 жили қурушқа башлиди, 2000 жили бу рәсмий бәш дөләт он нәччигә айланди. Униң әтрапидики нурғун оюнчуқ дөләтләрни өзиниң беқиндисиға айландурди. Бир қизиғи Шанхай һәмкарлиқ тәшкилатиниң мәркизи Шанхайда Ташкәнттә антитеррор мәркизи бар. Буни бизниң ғәрбий түркстанлиқла убдан ойлиниши лазим. 2013 жилдин кейинки Ши Жиң Пиңниң оттуриға қойған Йеңи ипәк йоли мәсилиси шундақла ШҺТ буниң асасини һазирлиди, Пакистандин бөләк бир қәдәр дөләтләр өзлириниң портини хитайға бәрди. Бу Пакистан билән Қәшқәр арисидики экономикилиқ коридор.

Бүгүн дунияда хәлиқара глобал тижарәттә әң бехәтәр әрзән йол деңиз йоли. Амма хитай мәблиғи жуқури қара йол қуруқлуқ йолини таллап алди бу йол өтидиған район бизниң түркләр жуғрапийәсидики муқумсиз районлириниң бири. Чоң нопус күчлири Россия, Америка, Иран нопус талишиватқан район. Немә үчүн бу йәргә хитай триллион доллар мәбләғ салмақчи?

Бу йәрдә қоршав вә қистурулғанлиқ мәсилиси бар. Жәнупта вә Шәрқий деңиздики бу районларда Америкиниң нурғун әскирий базиси  бар, болупму Малакка боғузи әгәр тақалса хитайға келидиған пүтүн хам мадда вә энергия тосулуп қалиду. Шуңа Жуңго буниңға альтернатив бир йол издәш керәк болди. Шуңа Меаммар арқилиқ бир йол вә Пакистан арқилиқ бир йол вә ғәрбий Түркстан арқилиқ йол ечиватиду.

Иккинчидин бу тарихий әс ғәрбий дияр билән Түркстан мәсилиси, Шанхай Һәмкарлиқ Тәшкилати.

Буниңдин башқа бу бәлбағ өтидиған райондики дөләтләрдә күчлүк дөләт әнъәниси бар Ирандин башқа бир дөләт йоқ. Бу дөләтләрниң сәясәтчилирини асан сетип алғили болиду, бюрократлириниңки кимлик аңқириши идираки интайин бәрбат. Булар техичә биз милләтму яки қәбилиму дәп талишип олтириду.

Хитайларниң бу районларға олтирақлишиватқан көчмәнлири бар улар йәрликләр билән той қилиду. Улар һәттаки украининиң терилғу зимининиң йүздин йәттисигә тоғра келидиған бир Белгия, бир Армения Америкиниң Массачусетс штатиға тоғра келидиған зиминни бинтуән сетивалди. Бинтуән – хитайниң колониялиқ мустәмликичилик қилидиған ән авангард органлириниң бири.

Хитайниң стратегиясидин немини күтимиз?

Шәрқий Түркстан бирликтә Ғәрбий Түркстан, Кавказия,Түркийә көпинчә истималчи, истималға амрақ, ишләп чиқиришқа хушти йоқ саватлиқла вә балиқ һафиза бүгүн – бүгүн, әтә – әтә дәйдиған, өтмүштин дәрис алмайдиған, ориенталист нуқтәий нәзәрдин йәни бу милләтләрниң зиялилириниң көпинчиси  өз миллитини төвән көриду, өз миллитигә әпәндисиниң көзи билән қарайду, яки ғәрип яки хитайниң көзи билән қарай диған әһваллар бар.

Иран, Пакистан, Авғанстанда диктаторлар, жирик бюрократлар, хитайпәрәз сәясәтчиләр бар, амма уларда вәтәнпәрвәрләрму аз әмәс. Шәрқий вә Жәнубий Азиядә хитай нопуси бар, пәқәт хитай нопусиниң пәрқидики милләтпәрвәрләр бар. Һиндстан, Япония вә Кореядә хитай тәһтидин һис қилиғлиқ хитайниң йеңи йолиға қарши. Япония вә Һиндстан альтернатив йол издәйду. Англия, Германия,Франция қоллайду, Англия спонсор. Греция, Италия, Испания қоллайду. Америка йеңи ипәк йолиға қарши мошу аталған дөләтләрниму қайил қилиш койида. Америка силәр бу ипәк йолида маңсаңлар қәриз патқиғида хитайниң мәһкумлуғиға чүшисиләр дәйду. Шәрқий Түркстанлиқлар бир бәлбағниң қурбани. Шин Жин Пиңниң ғәриптики қоллиғучилири билән шәриқтики манкурт, исламсиз, мусулман лидерлар, буни қоллайду. Һазир бизниң ғәриптики, Түркийәдики бир қисим социал медиалири бу мусулман дөләтләр бизни қоллимиди дәп исламға һақарәт қилидиған бу инсапсизлиқ. Бу дөләтләрдә мусулманлар болғини билән мусулман көрүнүшлүк лидерлар болғини билән булар исламсиз. Худди Түрк жумһурийәтлиридики лидерлар түрксиз түркий болувалғандәк, буниңға диққәт қилиш керәк. Бу түпәйли биз мусулманлиқтин, түркликтин чиқимиз дәйдиған иш бу ахмақлиқ. Хитай үчүн бир бәлбағ ижрасиниң алдинқи шәрти чегариси ичидики тәктитни бир тәрәп қилиш, бу Шәрқий Түркстан шуңлашқа лагерь мәсилиси башланди. Амма, тәктитниң туққанлири вә диндашлири алди билән индәккә кәлтүрүлүши керәк. Уларни қолға чүшүрди. Бу әвзәл мунсивәтниң сижиллиғи вә изчиллиғи капаләтлик қилиши керәк, бүгүн мусулман дөләтлиридин башқа түркийәдә хитайниң мудһиш нобийчилик паалийити бар. Тижарәтчиләр, академиклар, профессорларға 10 күнлүк турлар уюштурулған.

Хитай тарихий дүшмән милләтни пәқәт културән әмәс, физиологиялиқ, биологиялиқ қирғин билән йоқ қилиш. Вәтәнниң ичидики лагерь вәтәнниң сиртида узақтин қоғландилиқ билән психологиялиқ тажиз билән бизни вәйран қилиш. 2017 жили лагерь шиддәт билән көпийиватқан чағда бизниң хәлиқара сәһнидики тасмилиқ сәясәтчиләр лагерьға қарши һәрикәт қилмай һоқуқ талишиш күриши билән бир жилни өткүзүвәтти. 2016-2017жж уйғур тәшкилатлири ички тоқунуш түпәйли бу мәсилигә әстаидил қаримиған, хитай қирғинчилиғиға вақтида хәлиқаралиқ бесим пәйда қилалмиған. Тәшкилатлар йеңилиниши керәк еди, ислаһәт елип бериши керәк еди, чүнки 2016 жилдин кейин Шәрқий Түркстан давасиға түркүм – түркүм инсанлар, йеңи қанлар кирди әң муһими, зиялиларни хитай дүшмән қилди. Булар интайин күчлүк бир қошун еди. Буларниң културән сәрмаиси бурунқилардин пәриқлиниду. Мутләқ көп сандики тәшкилатларниң һимайисидә дуния шәрқий түркстанлиқлар бирлиги сүръәтлик шәкилләндүрүлүши керәк еди, лекин техичә мутләқ көп сандики шәрқий түркстанлиқни һимайә қилидиған тәшкилат қурулмиди.

Бир бәлбағ бир йол қурулушиниң хитай вәдә қилғандәк ортақ пайда әкәлмәйдиғанлиғини мунасивәтлик районларда хитайчә кәңәймичилик, мустәмликичилик пәйда болидиғанлиғини Шәрқий Түркстан әмәлийити вә Пакистан әмәлийити арқилиқ тәшвиқ қилиш керәк. Япония, Филиппин, Малайзия, Вьетнам, Индонезия, Һиндстан қатарлиқ дөләтләрдә тәшкилат қуруш, дайимий вәкил турғузуш, бу әлләрдики тәшкилатлар билән қоюқ алақә бағлаштуруш лазим.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь