Әқлимиз һәм жүригимиз билән…

0
78

Инсан үчүн әң муқәддәс роһий байлиқ — у ана тили. Биз кейинки вақитларда шу байлиқни сақлаш, ана тилиға нисбәтән һөрмәт билән муамилә қилиш, униң тазилиғини сақлаш һиссиятлирини хелила суслаштуруп қойдуқ десәк, хаталашмаймиз. Нәтиҗидә ана тилимизниң қәдир-қиммити төвәнләп, тазилиғи начарлашти. Миллий мәктәпләр вә улардики оқуғучилар сани азийип кәтти. Униң ақивитидин, кейинки 20 — 25 жил давамида өз ана тилини билмәйдиған яки начар билидиған әвлат өсүп йетилди. Ата билән балиниң икки тилда сөзлишиши вә бир-бирини яхши чүшәнмәслиги адәттики әһвал болуп қалди. Уйғур аһалисиниң сан җәһәттин өсүши хелила жуқури болушиға қаримастин, ана тилимизда сөзләйдиғанларниң, болупму саватлиқ сөзләп, язалайдиғанларниң өсүп йетилиши, хәлқимизниң иҗтимаий тәрәққият еһтияҗлириға нисбәтән хелила төвән дәриҗидә қеливатиду. Әгәр тил экологияси даирисидә, йәни, ана тилини сақлаш, тәрәққий әткүзүш саһасида йол қоюлған камчилиқларни һәммимиз бирлишип түгәтмисәк, йәнә бир-икки әвлат һаятидин кейин (бу йәрдә тарихий өлчәмдики вақит лазим болмайду) ким хәлқимизниң роһий байлиғиға варислиқ қилидиған, уни чүшинип, сөйүп, тәрәққият әткүзидиған болиду? Биз бу соалға, әлвәттә, иҗабий җавап берәләймиз. Лекин ақивәтниң начар болушини биз техичә толуқ һис қилалмай келиватимиз. Әнди қайсила хәлиқни алмайли, уни өзигә хас роһий байлиғисиз тәсәввур қилиш мүмкин әмәс. Болупму ана тилини мукәммәл өзләштүрмәй туруп, униңға қәлбий тәвринип, пәхирләнмәй туруп, миллий әдәбиятни, мәдәнийәтни, сәнъәтни тәрәққий әткүзүш әсла мүмкин әмәс. Әсирдин-әсиргә келиватқан миллий урпи-адәтлиримизниң, интайин бай миллий иҗадийитимизниң әҗайип нәмунилириниң маһийитигә, қәдир-қиммитигә пәқәт ана тили аркилиқ йетишкә болиду. Умумән, миллий мәсилигә мунасивәтлик қайсила саһани алмайли, уни ана тилисиз тәсәввур килиш мүмкин әмәс. Йәкүнләп ейтканда, миллий тил — у яки бу хәлиқ моҗутлуғиниң асаси. Тил бар — хәлиқ бар. Милләт бар — мәдәний тәрәкқият бар дегән сөздур. Әпсуски, бир көрүнүшкә аддий билидинидиған бу һәқиқәтни биз бәзидә әстин чиқирип қойимиз. Бәзи сәвәпләргә бағлиқ, хәлқимизниң бәзи бир яхши әнъәнилири унтулушқа башлиди, аиләвий мунасивәтләр, аиләвий тәлим-тәрбийиниң асасий васитиси болған ана тилини үгәнмигән яшларниң әхлақи, чоңларға нисбәтән иззәт-һөрмити начарлашти. Тилға болған бепәрвалиқниң маарип-мәдәнийәт саһасидики тәрәққиятимизға йәткүзгән зийиниму аз әмәс. Жуқурида биз атап өткән ана тилида оқуйдиған балилар саниниң азийип кетиш әһвали униң пәқәт бирла көрүнүши. Биздә һазир язғучилиримиз сепигә келип қошулуватқан яш язғучиларниң сани йоқниң орнида болушидики, «ахирқи жиллардики мәлумат бойичә уйғур әдиплириниң арисида йеши 30дин ашмиған СССР Язғучилар иттипақиниң әзаси йоқ». Яшлиримизниң сәһнә сәнъитигә қизиқишниң интайин сус болушидики асасий сәвәпму йәнә шу ана тилиға болған пәрвасизлиқ нәтиҗисидур. Биз ахирқи вақитларғичә уйғур тилидики китапларниң сетилмай туруп қелишини — содини уюштуруштики айрим хаталиқлар билән, гезитимизниң уйғур аһалисиниң саниға мувапиқ нусхисини тәминләш мәсилисини—муштири топлаштики вә гезит йәткүзүштики камчилиқлар дәп чүшәндүрүп келиватимиз. Сөзсиз, аталған хаталиқ вә камчилиқлар бу саһаларда орун елип келиватиду. Лекин миллий мәтбуат васитилиримизниң, миллий нәшрият мәһсулатлириниң һазирқи әһвали, келәчәк истиқбали «нусхиси, мәзмуни дәриҗиси вә башқа» ана тилимизниң әһвали билән тоғридин-тоғра мунасивәттә екәнлигини, өз новитидә болса, чиқиватқан гезит вә китапларниң ана тилимиз тәғдиридә интайин чоң роль ойнайдиғанлиғини сәзмәйватимиз. Сәзгән тәғдирдиму өз пикримизни очуқ ейтмай келиватимиз. Ана тилиниң иҗтимаий әһмийитиниң, қәдир-қиммитиниң төвәнләш, қоллиниш даирисиниң тарийип кетиш сәвәплири бир-бири билән зич мунасивәтлик. Уларни бөлүп қараш мәлум чүшәнмәсликләргә вә биртәрәплимилик йәкүнләргә елип келиши мүмкин. Лекин биз пәқәт өзимизгә беваситә мунасивәтлик бир нәччә сәвәпни атап өтүшни орунлук вә зөрүр дәп таптуқ. Униң биринчиси — йәрлик һакимийәт орунлири, айрим егилик рәһбәрлири миллий мәктәпләргә тегишлик көңүл бөлмәй кәлди. Уларниң маддий җәһәттин, тегишлик мутәхәссисләр билән тәминлиниши шундақла оқутуш сүпити тәләп дәриҗисидин төвән болди. Униңға қошумчә, оқуш орунлириға чүшүшни халиғучиларға, изчил түрдә, қанунда көздә тутулған йеникчиликләр яритилмиди. Айрим пәнләр бойичә оқутуш сүпити жуқури, оқуш рус тилида жүргүзүлидиған мәктәпләрдә асасән йәрлик рәһбәр, мутәхәссисләр балилириниң оқуши аддий адәмләр арисида «миллий мәктәпләр чоңқур билим берәләмдекин?» дегән гуманлиқ чүшәнчиниң туғулушиға елип кәлди. Турғунлуқ жиллири һәр хил сәвәпләр билән нурғунлиған әмгәк адәмлири туғулған йәрлиридин кетишти. Нәтиҗидә уларниң көпчилигиниң балилири йеңи йәрләрдә ана тилида билим елиш имканийитидин айрилди. Социалистик түзүминиң түп-асаслиқ нишанлирини иш йүзидә инкар қилиштин келип чиққан бу һадисиләр болупму Уйғур, Челәк наһийәлириниң йезилирида көп болди. «Бу әһвал үстидә наһийәләрниң йеңи рәһбәрлири яхширақ ойлиниду, дәп ойлаймиз». Умумән, миллий мәктәп, маарип мәсилилири айрим егилик, наһийәләрдә жуқуридин әвәтилип берилгән ихтисадий көрсәткүчләр мәнпийитиниң көләңгүсидә қелип кәлди. Адәмләрниң болса иҗтимаий һоқуқлирини қоғдаштики қәтъийлиги йетәрлик болмиди. Улар бепәрвалиқ һиссияти илкидә болди. Иккинчи сәвәп. Ана тили, униң хәлиқ, һәр бир адәм истиқбали үчүн әһмийити тоғрилиқ зиялилиримизниң, болупму, әдиплиримизниң адәмләр қәлбини тәвритәләйдиған сөзлирини биз камдин-кам аңлидуқ. Әпсуски, биздә өз хәлқиниң еһтияҗлири тоғрилиқ пүткүл инсанийәт проблемилири миқиясида, һеч нәрсидин қорқмай, тәшвиш қоңғуриғини җараңлитиватқан әдипләр һазирчә йоқ. Һазир язғучилиримизниң көпчилиги ана тилиниң тазилиғини сақлаш, униң қәдир-қиммитини ашуруш мәсилилири тоғрилиқ өз пикирлирини йетәрлик дәриҗидә ейтмай келиватиду. Әдиплиримиз билән зиялилиримизниң әдәбиятимиз мухлислири даирисиниң кәңийиши, әдәбиятимиз мәйданиға яш талантларниң келип қошулуши, тилимизниң риваҗлиниши тоғрилик ғәмхорлук килишиниң сус екәнлигини чоңкур әпсуслиниш билән тәкитлигүмиз келиду. Ана тилимизниң булақтәк тазилиғини вә гөзәллигини сақлашқа тегишлик болған Уйғур театриниң паалийитини алайли. Т.Әлибақиева билән Д.Исиев тоғра тәкитлигәндәк, «Театримизниң проблемилири» («Коммунизм туғи» 1987-ж., 18-ноябрь) у йәрдә ана тилиға етивар бериш, тилиниң тазилиғини сақлаш мәсилисигә етивар бериш дегәндәк әмәс. Бәзи бир артистларниң тәләппузидин, нахша мәтинлирини натоғра ейтишидин уларни уйғур әмәсмекин дәп қалисиз. Бизниң пикримизчә, бу әһвалда миллий сәһнә аркилиқ, дайимий роһий озуқ елип туридиған театр мухлислирини тәрбийиләш қийин мәсилә. М.Әхмәдиев өткән жили «Коммунизм туғиниң» бетидә театрға тамашибинларниң, болупму, шәһәр интеллигенциясиниң анчила кәлмәйдиғанлиғини ейтқан. Бу мәлум дәриҗидә орунлуқ тәкитләнгән камчилиқ. Лекин өз новитидә театр рәһбәрлири, ижадий коллектив тамашибинларниң театрға аз келиш сәвәплирини ениқлидиму, тегишлик йәкүн чикардиму? Ана тилиниң тазилиғиға йетәрлик дәриҗидә көңүл бөлмәслик, шу сәвәпләрниң бири екәнлигини һис қилалидиму? Мана мошундақ ойлар бизни қийнайду. Миллий театрниң әң алди билән миллий тилдин башлинидиғанлиғини чүшинидиған вақит йәтти. Ана тилимизға мунасивәтлик бу хил мисаллар мәдәний һаятимизниң башқиму саһалирида һазирчә йетәрлик. Ана тилимизниң бүгүнки әһвали, маарип, умумән миллий мәдәний әһвали вә истиқбали тоғрилиқ муәллим Асим Қасимов, алимлар – Ғ.Сәдвақасов, Т.Әлибақиева, М.Абдурахманов, Д.Исиев, әдипләр – Д.Ясенов, Ш.Шаваев вә башқилар гезит сәһипилиридә мақалилар язди. Гезитханлар тәрипидин мәмнунийәт билән қобул қилинған бу мақалилар һәққидә сөз ачмай өтүп кәтсәк, бу — зиялилиримизға нисбәтән адаләтсизлик болатти. Лекин, мурассәсиз болушимиз керәкки, у мақалилар тилға нисбәтән көз қаришини вә униң тазилиғини сақлаш, уни техиму риваҗландуруш үчүн тамамән азлиқ қилиду. Ана тили әһмийитиниң барлиқ тәрәплирини йорутидиған мақалилар йәниму көп миқдарда керәк. Ана тилиға нисбәтән һөрмәт вә етиварниң төвәнләп кетишидики йәнә бир сәвәп ата-анилар вә жут, мәһәллә җамаәтчилиги билән беваситә мунасивәтлик. Балиларға ана тилини чоң иштияқ билән үгитиш, уларни миллий тил асасида һәртәрәплимә йетилгән заманивий шәхсләрдин қилип тәрбийиләш һәр бир ата-аниниң алий борчи. Лекин, көплигән ата-анилар балилириниң маддий тәминати тәрипигә көпирәк көңүл бөлүп, мәнивий тәрбийә мәсилилирини диққәтсиз қалдурмақта. Айрим ата-анилар болса, балилирини ана тилиға нисбәтән очуқтин-очуқ һөрмәтсизлик роһида тәрбийиләп кәлмәктә. Бир әпсуслинидиған йери, уларниң арисида алий билимлик «интеллигентларму» аз әмәс. «Ана тилиңсизму бемалал яшаверисән» яки болмиса «Ана тилиңда оқуғанниң пайдиси йоқ, — оқушқа чүшәлмәйсән» дейишиду чүшәнчиси һәддидин ташқири «күчлүк» болған бу ата- анилар. Нәтиҗидә көпчилигиниң балилири өз хәлқи билән болған мәнивий бирлик һиссиятини йоқатқан, айримлири һәтта өз миллитини йошуридиған, ана тилида сөзләләйдиғанларни заңлиқ қилидиған дәриҗигә йәткән. Ундақ ата-анилардики шәкиллинип қалған интайин натоғра вә хәтәрлик көз қарашни өзгәртиш асан болмиса керәк. Лекин шундиму, пәқәт бирла нәрсигә уларниң диққитини җәлип килип, өтүп кәтмәкчимиз. Балиниң оқушқа чүшүш яки чүшмәслиги униң қабилийити вә мәктәптики оқутуш сүпитигә һәм балиниң шу пәнләрни өзләштүрүш сүпитигә мунасивәтлик. Әнди сүпәтлик би- лимни болса, бала мәктәптә ана тили аркилиқ елиши мүмкин. Бу — һеч ким инкар қилалмайдиған һәқиқәт. Уйғур мәктәплирини тамамлап, алий оқуш орунлирида муваппәқийәтлик оқуватқан яшларниң аз әмәслиги буниңға дәлил болалайду. Бизниң хәлқимиздә жут-мәһәллә җамаәтчилиги бирлишип, мәслиһәтлишип өлүм узитиш, қәбирстанларни күтүш вә башқиму муһим ишларни өткүзүш охшаш яхши әнъәнә бар. Амма, немишкиду, жут-җамаәтчиликниң чоң мүмкинчиликлирини ана тилиға ғәмхорлуқ қилишқа охшаш ишқа пайдиланмай кәлдуқ. Яш әвлат үчүн үлгә көрситишниң, мәслиһәтниң, өмлүкниң, ярдәмниң, чоң әвлатниң әқиланә сөзиниң лазим екәнлигини дегәндәк чүшәнмидуқ һәм униңға етивар бәрмидуқ. Амал қанчә, мошу ейтилған вә башқиму ейтилмай қалған сәвәпләр түпәйли, ана тилимиз әһвалини хелила еғирлаштуруп қойдуқ. Әндиликтә ана тилимизға ярдәм қолимизни сунмаслиққа һәққимиз йоқ. Чүнки һазир узун вақитлиқ туруп қелиштин кейин жәмийитимиздә партияниң тәшәббуси билән чоң иҗтимаий өзгиришләр йүз бериватиду. Роһий һаятимизда тәрәққият, өсүш, яшаш үчүн нурғунлиған йеңи һәм сағлам амиллар пәйда болуватиду. Уларниң ичидики адәмләрни һаяҗанландуруп, үмүтләндүрүп, күндин-күнгә күчкә кириватқан амилларниң бири миллий тил, аң-сәвийә, мәдәнийәт даирисигә мәнсүптур. Миллий аң-сезимниң қануний рәвиштә өсүши нәтиҗисидә, һазир барлиқ хәлиқләрниң, мәйли кичик, мәйли чоң болсун ана тилиға, миллий мәдәнийәткә, униң әнъәнивий шәкиллиригә нисбәтән көз қариши пәйдин-пәй илгәрки тәбиий һалитигә қайтмақта. Хәлқиниң роһий ғәзнисини өзләштүрүш вә уни бейитишниң асасий васитиси болған, бепәрвалиқни, һөрмәтсизликни, кәчүрәлмәйдиған әсирләр давамида шәкилләнгән бебаһа байлиқ болуп һесаплинидиған назук һәм муқәддәс ана тили тоғрилиқ чүшәнчә адәмләр қәлбидин барғансири кәң орун алмақта. Униң испати нурғун адәмләр, болупму өз ана тилини кичигидә мәлум сәвәпләр билән үгәнмәй қелип, һазир роһий азап чекиватқан яш ата-анилар өз балилирини ана тилидики бағчиларға, мәктәпләргә бериватиду. Мәсилән, Алмутидила қазақ тилида дәрис жүргүзүлидиған мәктәпләр сани ата-аниларниң тәливигә бенаән бир-икки жилниң ичидә 2дин 12гә өсти. Ана тилиға мунасивәтлик сағлам җәриянлар уйғур аһалиси арисидиму пәйдин-пәй күчкә кириватиду. Униң испати һәрхил дәриҗидә партия, совет рәһбәрлири билән болуватқан учришишларда, мәтбуатта ана тилиға мунасивәтлик нурғун пикирләр ейтиливатиду. Уларда еһтияҗ бар йәрләрдә ана тилидики мәктәп, синипларни, балилар бағчилирини ечиш, дәрисликләрни, һәр хил методикилиқ қуралларниң ана тилида өз вақтида чиқириш; әрәп йезиғини үгинишниң тәшкилий шәкиллирини ойлаштуруш; ана тилини үгинишкә хаһиш билдүргән чоң адәмләргә луғәт, қолланмиларни тәйярлаш; уйғур мәктәплирини тамамлиғанларниң мәхсус оттура вә алий билим елиш мүмкинчиликлирини яритиш мәсилилири оттуриға қоюлмақта. Тилимизниң тәрәққияти, истиқбали башқиму асаслиқ ихтисадий, тәшкилий, қануний чарә-тәдбирләргә муһтаҗ. У чарә-тәдбирләр хәлиқниң тәливигә вә ярдимигә асасланған һалда пәйдин-пәй, сөзсиз, әмәлгә ашурулиду. Пүткүл иттипақлик XIX партия конференциясиниң миллий-мәдәний мәсилиләр тоғрилиқ җуқури диққәтчанлиқ вә җавапкәрлик билән қобул қилған. һөҗҗәтлири мундак дәп ейтишқа қаналәтлик қилалайду. Ана тилимизниң тазилиғини сақлаш вә уни тәрәққий әткүзүшниң әң асасий капалити — һәрбиримизниң униңға нисбәтән пәрзәнтлик туйғумиз, меһриванлиқ вә садақәтлик мунасивитимиздин ибарәт. Ана тили қәдир-қиммитини әқлимиз һәм жүригимиз билән чүшинишимиз шәрт.

1989-жил. Әнвәр Һажиев

Гулчихрам Садирова бесип чиқти…

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь