«Әқиллиқ» шәһәрләр технологиялири вә уларниң тәрәққияти һәққидики болжамлар

0
66

Бүгүнки таңда дуния йүзидә шәһәрләр аләмшумул трансформацияни баштин кәчүрмәктә. Тәрәққият әқлий торларға асасланған инфрақурулумни бәрпа қилишни тәләп қилиду. Технологиялар йеңи шәһәрләрниң тәрәққиятиға асас  болуп, кона шәһәрләргә маслишип, интеграциялиниши керәк. Бу миннәтләрни әмәлгә ашуруш Smart City намлиқ комплекслиқ амал концепциясиниң ярдими билән мүмкин болиду.

Smart City дегән немә?

«Әқиллиқ шәһәр» — шәһәр мүлкини башқурушта әхбаратлиқ вә коммуникациялиқ технологияларни интеграцияләш концепцияси. Булар адәмләр өмрини яхшилаш вә қолайлиқ етиш үчүн қураштурулған болуп, комфорт дәрижисини көтириш,хизмәт сапасини үнүмлүк етиш, ресурсларни қоллинишқа кетидиған  чиқимни азайтишни өз ичигә алиду. Бир сөз билән ейтқанда, пүтүн шәһәрлик өмүрни яхшилашқа қаритилған.

McKinsey экспертлириниң тәхминлишичә 2020 жилға қәдәр аләмдә әқиллиқ шәһәрләрниң сани 600 гә йетиду. Бәш жилдин кейин бу шәһәрләр аләмлик ички мәһсулатниң үчтин икки қисмини түрләндүриду. Arup консалтинглиқ компаниясиниң бәргән баһаси бойичә 2020 жилғичә  «әқиллиқ» шәһәрләрниң аләмшумул базар хизмити жилиға $400 млрдни тәшкил қилиду.

Келәчәккә қәдәм бастуқ

Jones Lang LaSalle консалтинглиқ агентствоси аләмдә тез тәрәққий етиватқан оттуз шәһәрниң рейтингини түзди, уларниң  көпчилиги Азия вә Тиниқ муһит регионида орунлашқан. Йеңи «әқиллиқ» шәһәрләрни бәрпа қилиш бойичә география дәл мошу регионларни өз ичигә алиду.

Тяньцзинь эко – шәһири Хитай вә Сингапурниң һәмкарлиғи асасида пәйда болған шәһәр һәм мошундақ лайиһәләрниң ичидики әң утуқлуқ лайиһә һесаплиниду. Бу шәһәрниң қурулушиға мәхсәтлик түрдә наһайити паскина, ичишкә ярамлиқ сүйи йоқ йәр таллап елинған.

Инфрақурулум өз ичигә көплигән «әқиллиқ» йешимларни  алиду улар: альтернативлиқ энергия билән тәминләш,космос станциялириға охшаш қайтурма су билән тәминләш,деңиз сүйини ичишкә ярамлиқ қилиш, қалдуқларни қайта ишләш, видеоарқилиқ назарәт қилиш системиси,һава сапасини ениқлаш вә һаказилар. Бу лайиһәләрни әмәлгә ашурушқа  General Motors, Philips, Envac, Bosch Group қатарлиқ чоң компаниялар қатнишиду.

Һазир шәһәрдә йәтмиш миң адәм истиқамәт қилиду, әсли у 350 миң адәмгә беғишланған, бу йәрдә низамнамилиқ капитали 200 млрд юәнни йәни $30 млрд тәшкил қилидиған 4500 компания иш елип бариду. Бу лайиһә 2020 жили толуқ аяқлишиду.

Шундақла, келәчәктики үмүтләрниң бири Масдар (БӘӘ) эко – шәһири. Бу лайиһә 2006 жили башланған. Бу шәһәрни бәрпа қилғучилар шәһәрни толуқ күн энергияси вә башқиму альтернативлиқ ресурслар билән тәминләп шәһәрни ховуплуқ газлардин сақлашни нәзәрдә тутиду. Амма, бу лайиһәни қолға алғучилар һазирқи шараитта бу лайиһәни әмәлгә ашуруш мүмкин әмәс дәп санайду. Уларниң асасий мәхсити қалдуқларни 50 пайизға төвәнлитиш. Бу лайиһәдә автономлуқ транспортлуқ системини әмәлгә ашуруш мүмкин болмиди, 2008 жилқи ихтисадий кризис инвесторларниң пааллиғини азайтқан, әмәлиятта Әрәп Әмирлиги бу лайиһәни әмәлгә ашурушқа $22 млрд бөлүшкә вәдә бәргән. Мошундақ тосалғулар шәһәрниң селиниш қәрәлини 2030 жилға узартишқа түрткә болди.

Масдар – автомобильсиз шәһәр, бу йәрдә электр энергияси билән тәминлинидиған пилотсиз Personal rapid transit (PRT) намлиқ система ишқа қошулған. Мундақ һәрикәтниң түри 2010 жилниң ноярь ейида ишқа қошулған болуп, шәһәрниң муһим объектлирини бағлаштуридиған 1,4 км арилиқни өз ичигә алиду.

Алтә орунлуқ капсула CyberCabs

Бу транспортлуқ қуралларни бәрпа қилғучилар  (алтә орунлуқ капсула CyberCabs) уларниң бехәтәрлиги 100 пайизни қурайду дәп тәкитләйду. Робот арқилиқ ишқа қошулидиған капсулилар бир – бириниң арқисидин 3-4 секундтлиқ интервални тутуп маңиду һәм уларни бир – бири билән урулуш ховупи йоқ.

Бүгүн Масдарда 300 адәм истиқамәт қиливатқан болуп уларниң барлиғи дегидәк йәргилик илим вә техника Институтиниң аспирантлири. Ишқа һәр күни 2000 адәм шу капсулиларда келиду, әмәлиятта уларниң сани 20 һәссә ошуқ болиду дәп күтилгән еди.Бу тосалғулуқларға қаримай лайиһә башчилири униң толуқ аяқлишидиғанлиғиға ишиниду.

Шундақла, «әқиллиқ» шәһәрләрниң ичидә жәнубий кореядики Сонго шәһири (қурулуши аяқлашқан тәхминән хиражити 2020жилғичә 40 млрд доллар), биринчи толуқ шәхсий шәһәр Лаваса Индияда жайлашқан  (қурулуши 2020 жилға қәдәр аялишиду дәп планланған, униңға 30 млрд доллар сәрип қилинған ) в.б.

Шәхсий шәһәр Лаваса, Индия

Smart City қурулуми немидин ибарәт.

Navigant Research консалтинглиқ агенствоси «әқиллиқ» шәһәрниң бәш асасий алаһидилигини көрситиду:

  • Smart Energy энергия билән тәминләш вә энергияни үнүмләш саһасиниң асаси. Энергияни үнүмлүк ишлитиш, энергияниң қайта қелипқа кәлтүрилидиған асаслирини интеграцияләш программилири көп қоллинилиду.
  • Smart Water — су ресурслирини башқуруш: су системилирини модернизацияләш,истимал қилиш мониторинги, экологиялиқ бехәтәрлик системиси, су бесишни башқуруш.
  • Smart Buildings — барлиқ инженерлиқ вә әхбаратлиқ системилар бир башқуруш системисиға интеграцияләнгән беналар (BMS — building management system). Мошу система арқисида системилар арисидики мунасивәт мүмкин болиду. Мәсилән:

бенани исситиш системисини иш күниниң башлинишиға тәйярлаш, температуриға бағлиқ вентиляциялиқ қурулғуларниң ишини башқуруш, бенадики адәмләр сани һаваниң сапаси, бенада адәмләрниң йоқлуғини ениқлиған пәйттә автоматлиқ түрдә энергияни үнүмлүк ишлитиш режимиға өтүш в.б.

  • Smart Government — әхбаратлиқ технологияләрни көплигән департаментларниң ишини йениклитиш вә хәлиққә мәмликәтлик хизмәт көрситиш үчүн қоллиниш.
  • Smart Transportation — әқлий транспортлуқ вә логистикилиқ система. Трафикни мониторинг қилиш, башқуруш, йол һәққини жиғиш, ховуплуқ жағдайларға көңүл бөлүш, әқлий парковка вә светофорни интеграцияләш, светофорни башқуруш «әқиллиқ» логистикилиқ торни қуруш.

Әмәлияттики лайиһәләр вә уларниң тәрәққиятиға болжамлар.

Smart Energy

Аләмниң көплигән шәһәрлиридә Demand Response электр энергиясини башқуруш системисини қоллинишқа болған тәләп  наһайити жуқури. Бу электр энергиясини қурулмиларға чүшкән салмақниң көпийиши пәйтидә үнүмлүк ишлитишкә мүмкинчилик бериду. Бу системиға қошулғанда уни қолланғучи униң баһасиға нисбәтән инталандуруш алиду.

Бу программиға пәқәт пухраларла әмәс, шундақла,коммерциялиқ ширкәтләр қатнишалайду. Мәсилән: америкилиқ Walmart дуканлирини йоруқ билән тәминләш әқлий системисиниң  арқисида АҚШта энергияни үнүмлүк қоллинишни башқуруш бойичә көч башлап келиду.

Истимал қилишни башқуруш системиси (energy management system, EMS) берилгән алгоритм бойичә чүшкән еғирлиқни азайтиш керәклиги һәққидә сигнал қобул қилиду. Башқа көрсәткүчлири билән бир қатарда бу система беналардики музлитиш вә йоруқ билән тәминләш системилири, һавани тазартиш системилириғиму тәсир қилиду.

Аләмдә Demand Response  қувәт күчи 2016жили  39 ГВт тәшкил қилған, униң 28 ГВт Шималий америкиға тәәллуқ. Тәхминән Demand Response-ниң аләм бойичә көләми 2025 жилға қәдәр 144 ГВтни тәшкил қилиду. Россияниң мәмликәтлик думиси 2018 жили «әқиллиқ» электросчетчиклар тоғрисидики заңни қобул қилишни планлиған.

Smart Water

2017 жилниң март ейида Huawei, Shenzhen Water вә China Telecom аләмдә биринчи Smart Water («әқиллиқ су билән тәминләш») коммерциялиқ лайиһәсини Шэньчжэн шәһиридә ишқа қошти.Шуниң нәтижисидә компанияләр 1,2 миң әқлий суни истимал қилиш счетчиклирини NB-IoT интернет қураллири базисида орунлаштуруп,су билән тәминләш системисини йеңилаш имканийитигә егә болди.Бу система ресурсларни қоллинишни ихчамлаштуруп,суниң циркуляциясиниң қолайлиқлиғини ашуриду, суниң еқип кетишини назарәт қилип, уни истимал қилиш схемисини тәһлил қилишқа имканийәт яритиду. Турғунлар болса,бена хизмәтлиригә қол йәткүзиду.  Navigant Research болжами бойичә   Smart Water сектори келәси бәш жил ичидә суниң сапаси бойичә көрсәткүчлири вә униң нәрқи бойичә паал өсиду.

Smart Government

«Мәмликәтлик хизмәт» қатарлиқ система көплигән әлләрдә бар. Әмәлиятта бу интернет арқилиқ пухраларға вә бизнесқа хизмәт көрситиш қурали. Бу системилар ортақлаштурулған мәлуматлар базисиға асасланған болуп,веб – интерфейс билән мунасивәт орнитиш үчүн көплигән қошумчиларни қоллинишни асасқа алиду.

Блок — чейн технологиясиниң пәйда болуши электронлуқ  һөкүмәтниң (eGovernment)  тәрәққий етишигә мүмкинчилик бериду. Системиға  киргүзүлгән мәлуматларниң пухта сақлиниши уларни һәр қандақ мөр бесилған вә қол қоюлған қәғәз һөжәттин кам қилмайду.

Смарт – контрактлар мәлуматлар билән ишләш операциялирини автоматлаштурушқа мүмкинчилик берип, нормативлиқ актларға асасән уларни орунлаш алгоритмини қоллиниду. Бу ойларни әмәлгә ашуруш һазирчә заңнамиләргә мунасивәтлик қийинлишиватиду. Бу вақитлиқ нәрсә. Мәсилән, Дубай һөкүмити 2020 жилға қәдәр блок – чейн технологиясини мәмликәтлик секторға киргүзүшни планлимақта.

Smart Transportation

Бу сектор көплигән һәр хил технологияләрни өз ичигә алиду. Уларниң ичидә қизиқиш һасил қилидиған транспорт вә еғир жүк тошуш саһасиниң тәрәққияти. Бу лайиһә өзиниң масштаблиқ дәрижисидә болуп һазир аләмниң һеч бир йеридә қоллинилмайду. Төвәндә бу лайиһәниң бир нәччә йөнилиши көрситилгән:

1. Hyperloop One

Төвәнки басқучтики әң кәң таралған түри.  Hyperloop One  тез илдамлиқта жүридиған вакуумлуқ поезд лайиһәси. Алюминийлиқ капсулиларни трубиларниң ичидин маңғузуш үчүн жуқури қувәттики вентиляторлар билән магнитлар һажәт.

Һазир бу лайиһә ишқа қошулған прототип сүпитидики басқучта. 2020 жили жүкләрни тошуш арқилиқ синақтин өткүзилиду дәп күтүлмәктә. Йолувчиларға хизмәт қилиш 2020 жилдин башлиниду. Hyperloop One, CrunchBase-ниң мәлумати бойичә $141 млн көләмидә инвестиция топлиған.Компанияниң өзи 2020 жили йолувчиларни вә жүк тошуш бойичә аләмшумул базар ихтисадиниң 10% үлүшини егиләшни планлиған, бу тәхминән $300 млрд тәшкил қилиду.

2. Дрон арқилиқ йәткүзүп бериш

Дрон арқилиқ тошуш вә йәткүзүп бериштә Amazon-ниң Prime Air лайиһәси көч башлап туриду. Мундақ йәткүзүп беришниң асасий идеяси униң толуқ автономлуғида -дронни интеграцияләнгән электроника башқуриду. Бүгүнки күндә жүкниң массиси  2,4 килограмм. Бу лайиһә пилотлуқ синақ басқучида туриду.

Һава арқилиқ йәткүзүп бериш асман йол қаидилиригә мунасивәтлик чәклинип туриду. Асасий проблема адәмләр зич орунлашқан арилиқларда қоллиниш йәни дронларниң башқилар тәрипидин тутуп елиниши. Бу тосалғулуқларға қаримай  DHL – ниң болжами бойичә келәси бәш жилда бу саһа паал тәрәққий етиду.

Prime Air инвестициясиниң көләми ениқ әмәс. Quora-ниң мәлумати бойичә 2016 жили дәсләпки басқучларда $7 млн сәрип қилинған. Россиядә 2019 жили дронлар ярдими арқилиқ жүк йәткүзүп беришни рәсмийләштүрүш планланған.

3. Tube logistics

Логистика тәрәққиятидики әң чоң йөнилиш  трубопроводлар вә туннельлар арқилиқ жүк йәткүзүш. DHL – ниң болжами бойичә бу сектор лайиһәлири келидиған бәш жилниң ичидә ишқа қошулиду. Cargo Sous Terrain — швейцарлиқ лайиһә болуп, униң мәхсити жүк тошуш үчүн йәр асти торлирини ишқа қошуш. Система қайта әксигә кәлтүрилидиған түп нусхилар ярдими арқилиқ иш елип бариду. Бу лайиһәни 2040 жили ишқа қошуш планланған. 2017 жилниң сентябрь ейида стартап Нидербипп — Херкинген — Цюрих маршрутлири бойичә пилотлуқ лайиһәни ишқа қошуш үчүн $25 млн  сәрип қилған. Асасий инвесторлар қатарида швейцариялиқ Coop и Migros ритейлерлири.

CargoCap — туннельлиқ жүк тошуш бойичә немислар системиси. Ритейлда қоллиниш планланмақта. Һазирчә прототипини синақтин өткүзүш басқучи әмәлгә ашурулмақта. Бу лайиһәгә топ инвестиция тартишни көзләп олтуриду ениқ һәққи ейтилмиған.

Maxitube — tube logistics -ниң прототипини ишқа қошуш басқучида турған россиялиқ лайиһә. Стартап электр қувити билән маңидиған роботландурулған һарвуларниң – йепиқ пассив капсулилиқ – контейнерларниң труба магистральлири арқилиқ  йәткүзүлүшини ишқа қошмақчи. Бу һәр хил b2b, b2c вә p2p секторлириға йөнәлгән. Бу система кичик бизнес билән (кафе, ресторанлар, дориханилар, отельлар), чоң қурулумларни (қоймилар, гипермаркетлар, банклар, дохтурханилар) бир – бири билән бағлаштуридиған логистикилиқ бағлинишни уютуриду. Һәр хил арилиққа бәш – йәттә килограмм жүкни тошушқа имканийәт яритиду.

Немини күтимиз?

Smart City Концепцияси йеңи шәһәрләрни бәрпа қилиш бойичә вә бар шәһәрләрни интерграцияләш бойичә қизиқиш ойғитиду. Көплигән технологияләр наһайити мурәккәп, бирақ уларни интеграцияләш оңай, улар лайиһәләрдә аммибап қоллинилиду. Асасий проблема транспортлуқ системини қуруш болуп санилиду. Адәттики транспорттин толуқ ваз кечиш мүмкин әмәс, сәвәви қоллиништики чәклимиләр яхши нәтижә бәрмәйду, автомобильларниң экологиялиқ нусхилири техи кәң қоллиниш тапмиди шуңлашқа адәттики йолларниң болғини муһим.

Аталған йеңилиқларниң барлиғи бу мәсилиләргә болған көз қарашни өзгәртиш керәклигини билдүриду. Пәқәт туннельлиқ жүк тошуш бу мәсилини йешиш имканийитигә егә. Navigant Research аналитиклириниң болжами бойичә 2023 жилға қәдәр «әқиллиқ» шәһәрниң алаһидә көрситилгән бәш секториниң ичидики  әқлий транспортлуқ вә логистикилиқ системилар чоң көләмдики инвестицияләрни тартиду.

Максим Зябкин

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь