Уйғурларниң тарихта ишләткән йезиқлири

0
402

Археолог, тарихчи, әдәбият тәтқиқатчиси Абдуқейим Ғоҗа 1941-жили һазирқи ШУАРниң Ғулҗа шәһиридә туғулған. У 1956-жили Үрүмчидә ечилған тунҗа қетимлиқ ШУАР археология хадимлирини тәйярлаш курсида оқуған. Шуниңдин башлап у әҗдатлиримиз қалдуруп кәткән бебаһа ядикарлиқларни издәп тепиш вә тәтқиқ қилип, хәлқимизгә тонуштуруш йолида Шинҗаң-Уйғур Автоном Районлуқ музей-археология отрядидики кәсипдашлири билән Қумул, Турпан, Тарим, Лобнор вадиси, Или вадиси, Алтай-Чөчәк далалири, Тәңритеғиниң һәр қайси тармақлири вә Алтун тағ тизмилириниң әң ичкәрки җилғилири қатарлиқ җайлардики қедимий шәһәр, қәлъәләр, Миң өй, будда харабилиқлири, қедимий қәбирләр, қедимий яйлақ мәдәнийитигә аит балбал (таш һәйкәл), қияташ рәсимлири қатарлиқларни археологиялик тәкшүрүш хизмәтлиригә көп қетим қатнашти. Бу җәриянда у көплигән тәтқиқатларни язди. Шуниңға аит нурғунлиған хәритиләрни сизди, фотосүрәтләрни тартти. Абдуқейим Ғоҗа 1977 — 1980-жиллири Беҗиндики Мәркизий милләтләр университетиниң қедимий түркий тил факультетида оқуп, қедимий түрк (Орхон) вә қедимий уйғур йезиқлирини, Чағатай дәвридики уйғур йезиғини пухта үгәнди. Униң елан қилған илмий мақалилириниң мавзуси һәр хил, даириси кәң болуп, бу әмгәкләр ШУАР археологияси, қедимий түрк (Орхон) мәңгү таш ядикарлиқлири, қедимий уйғурчә язма-ядикарлиқлар вә уйғур классик әдәбияти язма ядикарлиқлириғичә болған мәдәнийәт мираслиримизни өз ичигә алиду.

Бүгүн биз Абдуқейим Ғоҗиниң «Дияримиздин тепилған қисмән ядикарлиқлар һәққидә» намлиқ китавиниң «Уйғурларниң тарихта ишләткән йезиқлири» сәрләвһилик бабини гезитханлар диққитигә сәл ихчамлап һавалә қиливатимиз.

Хәлқимизниң йезиқ тарихи

Әмгәкчан вә иҗатчан уйғур хәлқи узақ тарихқа вә шанлиқ мәдәнийәткә егә милләт. Уйғурлар вәтинимизниң рәңму-рәң вә бай мәдәнийәт ғәзнисини яритишқа, шундақла Азия мәдәнийитини гүлләндүрүш һәмдә илгири сүрүшкә мунасип төһпиләрни қошқан. Нәччә миң жиллиқ мурәккәп тарихий тәрәққият җәриянида уйғурлар өз ана тилини алақә вә күрәш қурали қилип кәлгән.

Мәлум бир тил тәрәққий қилип, муәййән бир басқучқа йәткәндин кейин йезиқ пәйда болған. Йезиқниң тарихи тилниң тарихиға қариғанда қисқа. Тил кишилик җәмийәтниң пәйда болуши биләнла барлиққа кәлгән, йезиқ болса, наһайити узун дәвирләр өткәндин кейин — инсанлар мәдәнийәт дәвригә қәдәм ташлиғандин кейин мәйданға кәлгән.

Йезиқ — тилни хатирилигүчи бәлгүләрниң муәййән системиси болуп, у пикир алмаштурушниң ярдәмчи васитиси. Ениқ бир тилға беқинмайдиған мустәқил йезиқниң болуши мүмкин әмәс. Йезиқ тилни хатирилигүчи вә ениқ бир тилға беқинғучи шәртлик бәлгүләрниң муәййән системисидин ибарәт болғанлиғи үчүн, тил тәрәққияти йәнила йезиқ тәрәққиятини алға сүргүчи амилларниң бири болуп һесаплиниду.

Йезиқ өзи беқинған тилға актив тәсир көрситиду вә униң тәрәққиятини илгири сүриду. Йезиқ тилниң мукәммәллишигә, бейишиға вә бирликкә келишигә наһайити зор ярдәм бериду. Җәмийәт тәрәққияти тил тәрәққиятини алға сүргүчи күч болуп һесаплансиму, лекин дуниядики һәр хил тиллар ичидә йезиғи бар тиллар йезиғи йоқ тилларға қариғанда, һаман хелила тәрәққий қилған болиду.

Кишиләр тилдин пайдилинип, алақә қилишқанда, заман һәм макан җәһәттин наһайити зор чәклимигә учрайду. Йезиқниң барлиққа келиши тилниң мана шу йетәрсизлигини толуқлиди. Йәни кишиләр йезиқ арқилиқ өз тәҗрибилирини мустәһкәмләшкә һәм уни әвлаттин- әвлатқа мирас қилип қалдурушқа қадир болалиди. Йезиқниң барлиққа келиши инсанийәтниң пән вә мәдәнийитини тәрәққий қилдуруп, бәхит-саадәткә еришиши үчүн шәрт-шараит һазирлап бәрди.

Уйғур тилиму узақ тарихқа егә тил болуп, у уйғур хәлқиниң пүтүн тарихий тәрәққияти җәриянида өз ара пикир алмаштурушқа, бир- бирини чүшинишкә, җәмийәтни тәрәққий қилдурушқа асас болуп қалди.

Уйғурлар бир пүтүн милләт болуп шәкилләнгичә болған арилиқта наһайити узун вә мурәккәп тарихий мусапини бесип өтти. Мундақ узун вә мурәккәп җәриян уларниң этнографияси, иҗтимаий-ихтисадий һаяти, җәмийәт қурулуши, турмуши, урпи-адәтлири қатарлиқларға маһийәтлик тәсир йәткүзүпла қалмай, бәлки уларниң тил тәрәққиятида, йезиқ тарихида, әдәбиятидиму баштин-ахир чоңқур изларни қалдурди. Шуңа, уйғур йезиқ тарихи вә уйғур язма ядикарлиқлири қатарлиқ әһвалларни баян қилиштин илгири уйғурлар тарихидики муһим тарихий җәриянларға қисқичә тохтилип өтүшкә тоғра келиду.

Уйғурларниң әң қедимий әҗдатлири вә нами тоғрисида мәмликитимиз вә чәт әл мәнбәлиридә нурғунлиған тарихий хатириләр бар.

Уйғурларниң этник тәркивигә киргән әң қедимий қәбилиләр, дәсләптә, йәни миладидин илгири үчинчи әсирләрдин башлап һун қәбилилири иттипақида болған. Хитайчә тарих намлирида улар «Мура» дегән нам билән аталған. «Тарихий хатириләр. Һунлар һәққидә қиссә» дегән китапта: «Туралар әң бурун ди ли» дәп атилатти…» дәп йезилған. «Хәннамә. Ғәрбий юрт тәзкириси» дегән китапта: «Роң, дилар… җу сулалиси аҗизлашқандин тартип Җиңвей (бүгүнки Шәншиниң шималида) дәриясиниң шималида арилаш яшиған» дейилгән.

«Вейнамә. Толусләр (қанқил) һәққидә қиссә» дегән китапта: «Қанқиллар қедимий тураларниң бир қисми болуп, дәсләп тура дәп аталған. Уларниң шималий тәрәптикилириму тура дәп атилатти. Улар тура, уйғур, қуғурсу қатарлиқ уруқлардин ибарәт…» дәп тәкитләнгән.

«Сүйнамә, туралар һәққидә» дегән китапта: «Туралар һунларниң әвлади, уруқлири наһайити көп… Тоғла дәриясиниң шималида бөкә, тоңра, байерқу қатарлиқ уруқлар бар еди…» дейилгән.

«Кона таңнамә, уйғурлар һәққидә қиссә» дегән китапта: «Уйғурлар әсли һунларниң пушти болуп, кейин Шималий вей сулалиси дәвридә тура дәп аталған. Улар чәбдәс, җасур, көпинчә һарвуда жүриду…» дейилгән.

«Йеңи таңнамә, уйғурлар һәққидә қиссә» дегән китапта: «Уйғурлар әсли һунлардин келип чиққан. Көпинчә егиз чақлиқ һарвуда жүриду. Шималий вей сулалиси дәвридә қанқил яки тура дәпму аталған. Улар уйғур, сир-тардуш, чәбгирә, доба, күлигән, доланғут, бөкә, байирқу, тура, қун, еркин, адъез қатарлиқ 15 қәбилидин ибарәт…» дәп пүтүлгән.

Умумән, тарихий хатириләрдин йәниму көплигән баянларни кәлтүрүшкә болсиму, уларни қисқичә хуласилигәндә, уйғурлар вә уларниң әҗдатлири һәр қайси тарихий дәвирләрдә һәр хил намларда, мәсилән, миладиниң ІV әсирлиридә «уйғур», миладиниң V әсирлиридә «қанқил», униңдин кейин йәнә «тура», «вейхе», Таң сулалисиниң дәсләпки дәвридә «хуйхи», миладиниң 778-жиллиридин кейин «хуйгу» (йәни шуңқардәк чәбдәс, батур дегән намида) дегән намлар билән аталған болуп, буларниң һәммиси уйғурлар қәбилә иттипақиниң һәр хил дәвирләрдики хитайчә атилишлиридур.

Миладиниң ІV әсириниң оттурилирида, уйғурлар Көктүрк ханлиғиниң (552 — 744-жиллар) тәркивигә киргән вә өз заманисидики Көктүрк мәдәнийитини (Oрхон-Eнисей мәдәнийити дәпму атилиду) техиму гүлләндүрүшкә тегишлик төһпә қошқан. Миладиниң 740-жилидин кейин қурулған Орхон уйғур ханлиғи (744 — 840) дәвригә кәлгәндә, уйғурлар башқа түркий тилдики қәбилиләрни нисбәтән кәң түрдә бирләштүрүш, бирликкә кәлгән чоң феодаллиқ дөләтни тикләш вә хелә йүксәк мәдәнийәт яритишта чоң роль ойниған. Уйғурларниң йезиқ мәдәнийити вә язма әдәбияти қатарлиқларму ронақ тепишқа башлиған.

ІХ әсирниң оттурилири вә униңдин кейинки дәвирләрдә Оттура Азиядә мәйданға кәлгән икки чоң феодал дөлити — уйғур ханлиғи (850 — 1250-жиллар) билән Қараханийлар сулалиси (840 — 1212-жиллар) уйғурлар тарихи вә мәдәний һаятида наһайити чоң роль ойниған еди. Бу дәвирләрдә уйғурлар мәдәний һаятиниң һәр қайси саһалири, ихтисадий җәмийәт түзүлмиси, тил-әдәбияти, болупму уйғур будда мәдәнийити алаһидә тәрәққий қилип, ханданлиқ даирисидики Қочу (Турпан), Бешбалиқ (һазирқи Җимсар наһийәси), Күсән (Куча) қатарлиқ мәркизий шәһәрләр бу хил мәдәнийәтниң очақлириға айланған.

Кашиғәр (Қәшқәр) вә Баласағунни пайтәхт қилған Қараханийлар сулалиси тәвәсидә ислам дини дөләт дини болғанлиқтин, бу динниң тәсириниң чоңқурлишишиға әгишип, бу җайларда Қәшқәр вә Баласағунни мәркәз қилған ислам дини муһитидики уйғур мәдәнийити мәйданға кәлди.

ХІІ әсирдә йүз бәргән қарақитанларниң Оттура Азиягә қилған җүрүшлири, болупму ХІІІ әсирниң бешидин башлаған Чиңғизханниң һәрбий жүрүшлири нәтиҗисидә уйғурлар этник тәркивини тәшкил қилғучи хәлиқләр вә Оттура Азиядики башқа хәлиқләрниң иҗтимаий, сәясий түзүми вә мәдәний һаятида наһайити зор өзгиришләр мәйданға кәлди; һәммидин авал моңғул яйлиғидин тартип Каспий деңизиғичә болған кәң зиминлар Моңғул империяси нами астида бирләштүрүлүп, бу кәң райондики хәлиқләр арисида ихтисадий, мәдәнийәт алақилар қоюқлаштурулди. Кәң даиридә мәдәний алмаштурушлар вуҗутқа кәлтүрүлди. Мундақ бирлишишниң ахирқи нәтиҗиси бу районлар үчүн ортақ болған мәдәнийәт вә әдәбий тилниң мәйданға келиши билән хуласиланди…

1514-жилдин 1678-жилғичә болған хелә узун бир мәзгилдә Яркәнтни пайтәхт қилған Сәидия ханлиғи һазирқи Шинҗаң районини хелә кәң даиридә бирләштүрди. Бу дәвирдә өз ара низа, турақсиз вәзийәткә бир қатар үнүмлүк хатимә берилгәнликтин, ихтисат вә иҗтимаий тәрәққият йүксилип, уйғур мәдәнийити вә әдәбияттиму гүллинип, йеңи бир дәвиргә қәдәм ташлиди.

Умумән, уйғур мәдәнийити (җүмлидин уйғур йезиқ мәдәнийити) жуқурида тилға елинған мурәккәп тарихий җәриянларда, һәр қайси дәвирниң хусусийәтлирини өзигә муҗәссәмләштүрүш билән биллә һәр қайси дәвирләрдә бәрпа болған һәр хил мәдәнийәтләрдин өзигә хас озуқ елип, алаһидә бир миллий шәкли билән бейип тәрәққий қилди.

Уйғур тили Алтай тиллири системисидики түркий тиллар топиниң Ғәрбий һун тармиғи ичидики қарлуқ тиллири түркүмигә кириду. Рәсмий йезиқ ишлитилгән дәвирдин илгәрки уйғур тилиниң зади қандақ екәнлиги тоғрисида ениқ бир нәрсә дейиш һазирчә қийин. Мошу кәмгичә тепилған ядикарлиқларға асасланған һалда, чәт әлләрдики вә мәмликитимиздики тилшунаслар билән түркшунасларниң пәрәзлири бойичә, уйғурларниң йезиқтин пайдиланғандин бу янқи дәвирләрдики тилини, униң бесип өткән тарихий җәриянлириға қарап: қедимий уйғур тили, оттура әсир қедимий уйғур тили, йеқинқи заман уйғур тили, һазирқи заман уйғур тилидин ибарәт төрт дәвиргә бөлүшкә болиду.

Қедимий уйғур тили қедимий түрк руна (Орхон-Енисей) йезиғи дәпму атилиду. Мәңгү таш ядикарлиқлири вә башқа түрк йезиғидики пүтүкләрдә; йеқинқи заман уйғур йезиғиниң хусусийәтлири ХІІІ — ХV әсирләрдин таки бизниң әсиримизгичә болған әрәп йезиғи асасида өзгәртилгән уйғур (яки Чағатай) йезиғида пүтүлгән ядикарлиқларда көрүлиду. Шуңлашқиму һазирқи заман уйғур тилини әйнә шу узақ тарихий дәвирләрдики уйғур тилиниң өзгириши, тәрәққий қилиши нәтиҗисидә шәкилләнгән, миллий ортақ тил дәймиз. Һазирқи заман уйғур тили уйғур хәлқиниң әсирләр давамида қоллинип келиватқан уйғур тили тәрәққиятиниң жуқури шәкли сүпитидә шәкилләнгән вә қелиплашқан миллий әдәбий тил болуп һесаплиниду.

Уйғурлар тарихта түрлүк йезиқларни қолланған. Лекин уларниң зади қайси дәвирдин башлап иероглифлиқ (тәсвирий) йезиқни қолланғанлиғи вә қандақ пайдиланғанлиғи һазирчә бизгә мәлум әмәс. Чүнки бу һәқтә дәвримизгичә йетип кәлгән археологиялик тепилмилар вә тарихий ядикарлиқлар йоқ.

Уйғурларниң рәсмий системилашқан йезиқтин пайдилинип, қалдурған ядикарлиқлириниң бизниң дәвримизгичә йетип кәлгәнлири 1600 жилдин артуқ тарихқа егә. Мана мошу узақ тарихий җәриянда уйғурлар, шундақла башқа түркий хәлиқләр вә милләтләр илгири-кейин болуп қедимқи түрк (Орхон) йезиғи; қедимий уйғур йезиғи; бирахмичә түрк йезиғи; Қочу (Идиқут) йезиғи; соғди йезиғи; сүрийә йезиғи; мани йезиси; әрәп елипбәси асасидики уйғур йезиғи қатарлиқ бир қанчә хил йезиқларни қоллинип, өз тилини хатириләп кәлди. Төвәндә бу йезиқлар үстидә айрим-айрим тохтилип өтимиз.

  1. Қедимий түрк

(Орхон) йезиғи

Уйғурларниң бизгә мәлум болған әң қедимий йезиқларниң бири. Бу йезиқ 38дин 40чә һәрип бәлгүлиридин тәркип тапқан болуп, тәтқиқатчилар уни һәр хил намлар билән атиған.

1) Бу йезиқта оюлған мәшһур мәңгү таш ядикарлиқлири һазирқи Моңғулстан Җумһурийитидики Орхон-Енисей дәрия вадилиридин тепилғанлиғи үчүн, уни Орхон-Енисей йезиғи дәпму атайду.

2) Бу йезиқни шәкли Шималий Европида қоллинилған қедимий руна йезиғиниң шәклигә охшап кәткәнлиги үчүн бәзиләр уни руна йезиғи яки «түрк-руна йезиғи», йәнә бәзиләр уни исламийәттин илгәрки йезиқ дәпму атайду. Биз уни қедимий түрк (Орхон) йезиғи дәп атаймиз. У умумән оңдин-солға тоғрисиға йезилиду. Лекин Енисей вадисидин тепилған мәңгү таш ядикарлиқлирида солдин оңға йезилғанлириму бар. Айрим мәңгү таш ядикарлиқлирида һәтта «қош йол», йәни (бир йоли оңдин солға, йәнә бир йоли солдин оңға) билән йезилған әһвалларму учрайду. Сөзләр бир биридин тик (асма) чекит /:/ арқилиқ айрилиду. Бәзи сөз бирикмилири бир сөз шәклидиму йезилиду. Айрим ядикарлиқларда «~» сөз айрилиш бәлгүси сүпитидә йезилған.

Бу йезиқта көпинчә үзүк тавушлар асас қилинған. Сәккиз созуқ тавуш, умумән төрт һәрип бәлгүси билән ипадилиниду. Бу йезиқтики һәрип шәкиллири сөзниң баш, оттура вә аяқлирида асасән охшаш шәкилгә егә.

Қедимий түрк (Орхон) йезиғи қедимий уйғур вә башқа түркий хәлиқләр арисида қоллинилғандин тартип, умумлашқичә бир нәччә әсир вақит өткәнлиги әмәлий әһвал. Шуни көздә тутқанда униң дәсләпки қоллинишқа башлиған дәвирдин тартип, Түрк ханлиғи даирисидә умумлашқан дәвиргичә болған арилиқни хелә илгири сүрүшкә болиду.

Қедимий түрк йезиғиниң мәнбәси вә түркий хәлиқләрниң бу хил йезиқни қайси дәвирдин башлап қолланғанлиғи қатарлиқ мәсилиләрдә нурғунлиған алимлар һәр хил пикирләрни оттуриға қойған болсиму, лекин һазирғичә бу мәсилиләр ениқланғини йоқ.

Қисқиси, бу йезиқниң әң дәсләп қоллинилған вақти, җайи қатарлиқ мәсилиләрни техиму әтраплиқ тәкшүрүш, тәтқиқ қилиш, тәләп қилиниду. Қедимий түрк йезиғидики ядикарлиқлар адәттә мәңгү таш ядикарлиқлири билән қол язма ядикарлиқлирини өз ичигә алиду. Уни тепилған районлар бойичә алтә районға бөлүшкә болиду:

  1. Шималий Моңғул даласи (Орхон);
  2. Енисей дәриясиниң вадиси;
  3. Лена дәрияси — Байқал көли райони;
  4. Алтай райони (сабиқ Кеңәш Иттипақи тәвәсидики);
  5. Шинҗаңниң Турпан, Чақилиқ (Мирән) қатарлиқ җайлири вә Дунхуаңдин тепилғанлири;
  6. Шәрқий Европа (Дунай дәриясиниң вадисидин) тепилғанлири…

Мәзмунни бойичә улар төвәндики алтә түргә бөлүниду:

  1. Тарихий тәзкирә хатиридикилири;
  2. Қәбрә ташлири;
  3. Мәңгү таш вә тамларға оюлғанлири;
  4. Диний характердикилири;
  5. Һөкүмәт һөҗҗәтлири;
  6. Турмуш буюмлириға (металлдин ишләнгән буюмларни өз ичигә алиду) оюлғанлири вә башқилар.

Қедимий Түрк ханлиғи вә қедимий Уйғур ханлиғиға мәнсүп мәңгү таш ядикарлиқлири өзиниң қедимийлиги биләнла мәшһур болуп қалмастин, бәлки өз дәвриниң тарихий реаллиғидин гувалиқ бәргүчи муһим һөҗҗәт, шундақла өз заманисидики тарих, тил-әдәбиятниң йеганә материали сүпитидә уйғур тарихи вә уйғур тил-әдәбияти ғәзинисидики қиммәтлик байлиқ болуп һесаплиниду.

Бу ядикарлиқларда Көк түрк ханлиғиниң (миладиниң 552-жили түрк қәбилилири ичидики ашина уруғи көпийип, ақсақили Түмәнниң) рәһбәрлигидә күчлүк түрк ханлиғини қуруп, у өзигә Түмән «Елик қаған» дәп нам бәргәнлиги тәкитлиниду. Бу ханлиқ тарихта Көк түрк ханлиғи «яки Шәрқий түрк ханлиғи» дәп атилиду. Бу ядикарлиқларда ханлиқниң гүллиниши вә һалакити сөзләнгән болуп, уларниң ичидә Көл Текин (Көк түрк ханлиғиниң хақани Билгә хақанниң иниси болуп, 731-жили 47 йешида вапат болған мәшһур сәркәрдә, қәһриман), Тунюқуқ (бир нәччә хақанларға мәслиһәтчи болған, мәңгү таш 712 — 716-жиллири арилиғида орнитилған, 62 қур хәт оюлған), Билгә хақан Баянчур (Муюнчур, Қутлуқ Билгә хақан) қатарлиқларниң һәрбий жүрүшлири, дөләтни бирликкә кәлтүрүш, течландуруш вә күчәйтиш йолида көрсәткән төһпилири мәңгү таш ядикарлиқлирида бир хил назук шаиранә тил билән тәсвирләнгән (бәзи тәтқиқатчилар бу мәңгү таш мәтинлирини бир хил нәзим услубида йезилған дәпму қарайду). Уларда алға сүргән идеяси парчилинип кәткән қәбилиләрни қудрәтлик һәрбий күч астиға уюштуруп, кәң даиридә бирликкә кәлгән, күчлүк феодаллиқ дөләт қурушни мәхсәт қилған. Өз дәвриниң арзу-тәливини әкис әттүргүчи бу хил интилиш асасида Көк түрк ханлиғи билән қедимий Уйғур ханлиғиниң барлиққа келиши ишләп чиқириш күчлириниң тәрәққиятини зор дәриҗидә илгири сүрүп, җәмийәтни гүлләндүрүштә илғар роль ойниған.

Мәңгү таш ядикарлиқлири — Көк түрк вә қедимий Уйғур ханлиғи дәвридики хақанларниң нәсәбнамиси, хошна дөләтләр билән болған сәясий вә ихтисадий мунасивәтләр, қәбилиләр ара болған уруш йеғилиқлар, уйғур вә башқа түркий хәлиқләрниң диний етиқати, урпи-адәтлири, қәбилә, йәр намлири вә башқа ихтисадий әһваллири һәққидә бизни муһим мәлуматлар билән тәминләйду.

Қисқиси, бу ядикарлиқларни Көктүрк вә қедимий Уйғур ханлиғи дәвирлириниң биринчи түркүм әдәбий әсәрлири, уларни язғучи шәхсләрни өз дәвриниң даңлиқ әрбаплири дәп һесаплашқа болиду.

  1. Қедимий уйғур йезиғи

Бу йезиқ уйғурлар тарихта әң узун вә әң көп қолланған иккинчи хил йезиқ болуп һесаплиниду. У соғди йезиғидин өзгәртилгән йезиқ болуп, умумән, солдин оңға (бәзилири оңдин солға) тик вә түз шәкилдә йезилиду.

23 һәриплик бу йезиқ миладиниң 744 — 740-жиллири Орхон вадисида қурулған Уйғур ханлиғи дәвридә хелә кәң даиридә қоллинишқа башлап, Қочу уйғур ханлиғи (миладиниң 850 — 1250-жиллири) дәвридә наһайити кәң пайдилинилған. Мәзкүр йезиқ Турпан, Қумул қатарлиқ җайларда та XV әсиргичә, әнди қедимий уйғурларниң бир тармиғи һесапланған Гәнсудики сериқ уйғурлар арисида болса, та XVІІІ әсиргичә ишлитилгән. «Алтун яруқ», «Оғузнамә», «Шуәнзаңниң тәрҗимә һали», «Сәккиз йүкмәк», «Частана илик бәг», «Икки текинниң һекайиси», «Майтири симит», «Қутадғу билик», «Әтабәтул һәқайиқ» қатарлиқ бир мунчә мәшһур әсәрләр, будда намлири, муһим һөҗҗәт-вәсиқиләр мошу йезиқта йезилған.

«Қедимий уйғур йезиғи» дәп аталған бу йезиқ һәққидә атақлиқ уйғур алими Махмут Қәшқәрий өз әсәри «Түркий тиллар диваниниң» бешидила ениқ қилип: «Қедимдин бери, Қәшқәрдин жуқури Чинғичә болған һәммә түрк юртлирида барчә хақанлар билән султанларниң ярлиқ вә хәт алақилири әйнә шу йезиқта йезилип келингән» дәп көрсәткән. Уйғурлар арисида вуҗутқа кәлгән вә узун жиллар давамида ишлитилип, пухта әдәбий қелипқа чүширилгән бу йезиқ умумий түркий тиллар үчүн хелә мукәммәл йезиқ еди. Бу йезиқта наһайити нурғун диний вә дуниявий әдәбият нәмунилири вуҗутқа кәлгән. Қараханийлар дәвридиму қедимий уйғур йезиғи дөләт йезиғи болған еди.

Қедимий уйғур йезиғидики 23 һәрипниң 4 созуқ тавушқа, қалғанлири үзүк тавушқа вәкиллик қилиду. Асасән, солдин оңға тик һаләттә йезилиду.

  1. Бираһмичә түрк йезиғи

Куча, Турпан қатарлиқ җайлардин бу хил йезиқта йезилған әсәрләр тепилди. Дәсләптә бу хил йезиқ бираһми йезиғи дәп қаралған. Кейинки тәтқиқатларда униң тили түрк тили болғанлиқтин, «бираһмичә түрк йезиғи» дәп аталди. Бу йезиқ асасән тохри (тохри тилиниң Куча шевиси) йезиғи түзүлгән болуп, униңда бәзи муһим өзгәртишләрму болған, түркий тилларни тоғрирақ ипадиләш үчүн бир қисим бәлгүләр қошулған. Бу йезиқта йезилған бир қисим, мәтинләрни мәшһур түркий тиллар алими, германиялик А.Фон Габаин ханим тәтқиқ қилип, елан қилди. Бу хил йезиқта йезилған ядикарлиқларда тохри тилидин түркий тилларға қобул қилинған аталғулар көп учрайду. Илгири тәтқиқатларда бу хил йезиқни түркий тилда сөзлишидиған хәлиқләрниң қайси тармиғи қайси дәвирдә қолланғанлиғи тоғрисида ениқ йәкүни йоқ еди. Бу йезиқниң келип чиқишиға мунасивәтлик тарихий баянлар төвәндикичә:

Миладиниң 567-жили «Ғәрбий түрк» дәп аталған түрк қәвмлири пүтүн Оттура Азиягә һөкүмранлиқ қиливатқан йәпталларниң (ефталит яки ақ һунлар дәпму атилиду) һакимийәт орнини егиләйду. Улар тарихта «Ғәрбий түрк ханлиғи» дәп атилиду. Миладиниң 582-жилиға кәлгәндә, бу ханлиқ ичидә бөлүнүш йүз берип, Ғәрбий түрк ханлиғи һазирқи ШУАР вә сабиқ СССРниң җәнубидики бир қисим районлар даирисидила чәклинип қалиду. Миладиниң 582-жилиға кәлгәндә, бу ханлиқ Таң сулалиси қошунлири тәрипидин бесивелиниду. Әйнә шу заманларда түркий тиллиқ хәлиқләрниң бир қисми Кучаниң тохри йезиқлири билән тонушуш пурситигә егә қисми еди. Шуниң билән «Бираһмичә — түрк йезиғи» мәйданға келиду.

  1. Идиқут йезиғи

«Шималий сулалилар тарихи», «Җунамә» қатарлиқ тарихий китапларниң Идиқут (Турпан) һәққидики баянлириниң һәммисидә: «Йезиғи хуашиячиға охшайду. Ху (хур, хоз, ғуз) тилида оқулиду» дәп наһайити ениқ қәйт қилинған. Улуқ уйғур алими Махмут Қәшқәрийму өз әсәридә: «Қочу уйғурлириниң чинлиқларниңкигә охшайдиған йәнә бир хил йезиғи бар. Рәсмий һөҗҗәт, хәт-чәклирини шу йезиқта язиду. У йезиқни татлар (мусулман болмиған уйғурлар) билән чинлиқлардин башқилар оқалмайду» дәп йәнә бир қетим наһайити ениқ изаһат берип өткән.

Астанадики (Турпан тәвәсидики) қедимий қәбирләр Сиңгим, Муртуқ қатарлиқ җайлардики буддизм харабилардин Җәнубий — Шималий сулалилар (ІІІ — V әсирләр) дәвригә аит һөҗҗәтләр хелә көп тепилди. Лекин бу язма ядикарлиқларниң һәммисини бәзи материалларда «хитай йезиғи, хитай тили» дәп йезиватиду. Лекин тарихта Идиқут (Турпан) уйғурлири қедимий уйғур йезиғи билән Қочу йезиғини тәң қолланғанлиғини жуқурида баян қилдуқ. Бу һазирқи японлиқлар билән кореяликләр хитайчә хәт арқилиқ өз тилини хатирилигинигә охшайду.

  1. Соғди йезиғи

Қедимда Пәрғанә вадисида яшиған соғдилар миладиниң ІІІ әсиридин башлап, әслидә Иранда қоллинилған ависата йезиғи асасида түзүлгән бир хил йезиқни ислаһ қилип, өзлириниң тили — Шәрқий Иран шевисини иҗат қилған. Бу хил йезиқни тилшунаслар «Соғди йезиғи» (бәзи китапларда — «Пәһливий йезиғи») дәп атиди.

Соғдилар шу заманларда Қочу вә Моңғолия яйлақлириғичә берип тиҗарәт қилатти. Улар барған җайларда шу йезиқни қоллинатти.

V әсирләрдә бу йезиқ хәлиқ сода карван йоллири («Ипәк йоли» дәпму атилиду) тәвәсидә раван қоллинилған бир хил йезиқ болуп қалди. Кейин бу соғди йезиғи асасида қедимқи уйғур йезиғи барлиққа кәлди.

Турпан вадисидин ІV — V әсирләргә тәәллуқ болған соғдичә буддизм әсәрлири, иҗтимаий-ихтисадий васитиләр — ядикарлиқлар тепилди. Турпандики «Миң өй» там рәсимлиридиму соғдичә беғишлимилар бар. Орхон вадисидин тепилған қедимқи уйғур хақанлиғи заманисида соғдичә хәт оюлған мәңгү ташларму тепилди. Умумән, қисмән ядикарлиқларниң йезиғи гәрчә соғдичә болсиму, униң тили түркчә (қедимқи уйғурчә) екәнлиги испатланди.

  1. Мани йезиғи

Милади 247-жили Иранда мани дини барлиққа кәлгәндә, бурун Сирияниң Палмира шәһиридә қоллинилған йезиқ шәклигә асасланған һалда түзүлгән мани йезиғи қоллинилишқа башланған. Шуниңдин кейин мани йезиғи Оттура Азиягә тәдриҗий тарилишқа башлиди. Бу дин Оттура Азия тәвәсидә хелә узақ вақитқичә тарилиш җәриянини баштин кәчүргәндин кейин, милади 762-жили уйғур хақанлиғиниң дөләт диниға айланди. Шуниңдин башлап мани йезиғи уйғур тилиниң йезиғиға айланди. Турпан тәвәсидин мани йезиғида йезилған қол язма ядикарлиқлири тепилған. Өз заманисида Турпанда мани дини билән будда дини бирликтә кәң таралғачқа, мани дини мәдәнийити билән буддизм дини мәдәнийити бирләштүрүлгән бир хил шәкил пәйда болған. Бу әһвални Турпан «Миң өй» сәнъитидики бәзи там рәсимлиридин көрүшкә болиду. Турпандин мани дини мухлислириниң будда диниға етиқат қилған вақти хатириләнгән ядикарлиқларму тепилған.

  1. Әрәп йезиғи

Ислам дининиң Оттура Азиягә тарқилишиға әгишип X әсирниң ахири вә XІ әсирниң башлиридин етиварән бу йезиқ қедимқи уйғур йезиғиниң орнини егиләшкә башлиған. Қараханийлар X әсирниң оттурилирида ислам динини рәсмий қобул қилип, дөләт диниға айландурди вә әрәп йезиғи қобул қилинди. Бу йезиқ дәсләпки мәзгилдә қедимқи уйғур йезиғи билән бир қатарда қоллинилди. Мәсилән, қараханийларниң милади 1067-жилдин башлап чиқирилған тәңгә пуллирида қедимки уйғур йезиғи билән әрәп йезиғиниң биллә ишлитилгәнлиги буни испатлайду.

Алаһидә тәкитләшкә тегишлик йәнә бир әһвал шуки, әрәп йезиғи қараханийлар тәвәсидә қоллинилғандин кейин, уни уйғурлар «өлүк һалда» қолланмай, бәлки уни тегишлик түрдә ислаһ қилған вә өзгәрткән еди. 1959-жили Шинҗаң-Уйғур Автоном Районлуқ археология отряди Барчун (Маралбеши наһийәси тәвәсидә) шәһири харабисидин қезивалған бир парчә һөҗҗәттә әрәп йезиғиниң ислаһ қилинғанлиғини наһайити ениқ көргили болиду. Униңда бәзи һәрипләр уйғур тилиниң фонетикисиға зич маслаштурулған һалда иҗадий ислаһ қилинған. Әрәп йезиғи әрәп ислам империясиниң әң умумлашқан қануний йезиғи һесапланғачқа, диний, сәясий, әдәбият вә тилшунаслиққа даир әсәрләр мутлақ әрәп тилида йезилиши керәк еди. Әрәп хәлипилигиниң мәркизидә әрәп тили алий һакимийәт тили болғандин ташқири илим-пән тили дәп етирап қилинған еди. Шуңа түркий хәлиқләрдин чиққан нурғунлиған уйғур алимлири, әдипләр өз әсәрлирини әрәп тилида язди («Түркий тиллар диваниму» әрәп йезиғида йезилған).

Әрәп йезиғи миң жилға йеқин вақит ичидә уйғур тилиға нисбәтән қошумчә васитә болуп кәлди вә мошу тарихий дәвир ичидә муһим иҗтимаий роль ойниди. Уйғурлардин йетилип чиққан бир қанчә мәшһур алимлар, әдипләр, өзлириниң әсәрлирини мошу йезиқ билән йезип бизгә қалдурған.

Әрәп йезиғи үзүк тавушларға асасланған йезиқ болғанлиғи үчүн бәзи қийинчилиқ вә қалаймиқанчилиқлар давамлиқ сақлинип кәлгән. Созуқ тавушларни ипадиләйдиған алаһидә мәхсус һәрипләр болмиғинидин ташқири, мәлум бәлгү бир қанчә тавушқа вәкиллик қилған. Шуңа уйғурлар тарихта бу йезиқни қолланғандин тартип таки бүгүнки дәвиргә қәдәр көп қетим ислаһ қилған.

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь