Хитайниң демографиялиқ проблемиси униң өркәкрәклигини тунжуқтуриду.

Хитайниң әшәддий  тәрәққий етиши әң чоң тосалғу – демографияға тирилиду. Һазирқи вақитта Хитай Компартияси  әмәлгә ашурған бир бала сәяситиниң нәтижисини түзитишкә бағлиқ күч сәрип қилинмақта. Бирақ экспертларниң пикричә узақ муддәтлик зәхимниң орнини толтурушқа кәч.

0
151

    Хитайниң әшәддий  тәрәққий етиши әң чоң тосалғу – демографияға тирилиду. Һазирқи вақитта Хитай Компартияси  әмәлгә ашурған бир бала сәяситиниң нәтижисини түзитишкә бағлиқ күч сәрип қилинмақта. Бирақ экспертларниң пикричә узақ муддәтлик зәхимниң орнини толтурушқа кәч.

Тәтқиқатчиларниң тәкитлишичә 2029 жилға қәдәр Хитай аһалиси өзиниң әң жуқарқи пәллиси 1,429 млрд адәмгә йетиду. Бирақ, униңдин кейин адәм сани тезликтә қисқирайду, 2050 жилғичә аһалиси 1,36 млрд адәмгә қисқирап кетиду. Әмгәк күчи 200 млн адәмгә төвәнләйду.

Хитайниң жәмийәт илимлири академиясиниң көрсәткүчилиригә бағлиқ адәмниң дунияға келиши мошу һаләттә қалса, 2056 жили хитай аһалиси 1,17млрд адәмгә йетиду.

Докладта «Нәзәрийәвий жәһәттин аһалиниң сани узақ вақит қисқартилип, қерилиқ үзлүксиз болса, бу наһайити жиддий экономикилиқ вә  ижтимаий    проблемиларға елип келиду».

Хитайда аһалә санини қисқартиш мәхситидә елип берилгән «Бир бала сәясити» әтрапида наһайити чоң әйип пуллири селинип, балини мәжбурий елип ташлаш, ата-ана болуш пурситидин айриш ишлири жүргүзилгән. Мошу стратегияниң кесиридин 1979 жили 2,9 болса 1995 жили 1,6 қисқарған.

2016 жили Хитайда аилидә бала саниниң 2 болушиға рухсәт қилинған амма, бир аз вақиттин кейин балиларниң туғулуши йәнә қисқириған. Өткән жили туғут сани 15,2 млн адәмгә қисқириса, бәзи бир провинция һәм шәһәрләрдә 35% азайған.

Һазирқи вақитта Хитайда туғут сани 1,6 балиға қисқириған,бу ишләп чиқириш кооэффициэнтидин 2,1 балиға кам. Аналитиклар әмәлиятта бала сани 1,18 болушиға гуман кәлтүриду. Һәтта 1,3 көрсәткүчиси билән хитай аһалиси 80 жилда икки һәссигә өсиду.

Бир бала сәяситиниң йәнә бир нәтижиси у аялларниң йоқлуғи. Талланған абортларниң нәтижисидә хитайда әрләрниң сани 34 млн-ға көпәйгән. 2020 жилға қәдәр ялғуз өйләнмигән әрләрниң сани 24 млн-ға йетиду. 2015-2025жж арилиғида 22-31 яш арилиғидики аяллар сани 40 пайизға кемәйгәндә әһвал техиму еғирлишиду.

Кейинки вақитларда Пекин, Шанхай қатарлиқ тәрәққий әткән аһалиләрдә туғут сани ғәриптики Цинхай провинциясидикидинму миграцияниң тәсиридин төвәнләп кәткән. Шималий – ғәриптики Дунбэйда ихтисадий факторларниң тәсиридин туғут сани төвәнлигән.

Көпчилик бала саниниң азийишида қелиплашқан аилә вә бала туғулуши концепциясини әйипләйду. 2013 жилдин башлап, аилә қурғанлар сани азийип, ажришиш көпийип кәткән. Шундақла йәнә бир сәвәп, балини тәрбийиләшкә  кетидиған чиқим,турғун өйниң баһасиниң өсүши вә бала бағчилириниң йетишмәслиги.

Ихтисатчи Йу Фусянниң тәхминлишичә аһалә саниниң қисқириши 1960 жилдин кейин биринчи қетим, 2018 жили башланған. Униң тәкитлишичә хитай аһалиси тез қерип, қисқирашқа башлиди, әнди  униң ихтисадий күчи азийишқа башлайду.

Әмгәк күчиниң азийиши аләм ихтисадидики өзиниң ховупи бойичә бир бала сәяситидин кейин иккинчи орунда туриду.

Әмгәккә ярамлиқ 15-64 яшқичә болған аһалиниң   сани 4 жил удайи қисқирап, 2013 жили өзиниң жуқарқи пәллисигә йәткән.

2011 жили 30 жилдин бу ян хитайда кичик балилар вә қерилар, шундақла ишлимәйдиғанлар сани көпәйгән. Буниңдин кейинму көпийиду.

Һөкүмәтниң болжами бойичә 2035 жилға қәдәр хәлиқниң ичидә қерилар сани 400 млн адәмгә йетиду, өткән жилда бу көрсәткүч 240 млн адәм болған.

Бу мәмликәт бюджетиға зәхмә йәткүзди. 2016 жили пенсияниң көләми 640 млрд юань йәни 90 млрд долларға йәткән бу кейинки бәш жиллиқтин 140% көп. Аналитикларниң болжами бойичә бу рәқәм 2050 жили  жилиға 60 трлн юаньға йәни мәмликәт чиқиминиң 20% йетиду.

Бу хитайдики ижтимаий вә пенсия билән тәминләш, шундақла тән – сақлиққа бағлиқ тәминләшниң чәкләклик екәнлиги асасида. Тәхмин бойичә 900 млн хитайлиқ ижтимаий қоғдаш системисиға кириш һоқуқидин мәһрум. Бу Азиядики әң чоң ихтисадниң бай болуштин илгири «қерип» кетидиғанлиғини  көрситиду.

Bloomberg Openion Шули Ренниң тәкитлишичә «Тәрәққий әткән әлләрдә 1950-2015жж арилиғида 60 яштин ашқан аһалә сани икки һәссигә йәни 24% йәткән. Бу вақитқа қәдәр һәр бир адәмгә кирим 41 млн долларни тәшкил қилған. Хитайда бу жәриянға йәнә 12 жил керәк, йәни 2030 жилғичә. 2025 жили хитайниң кирими адәм саниға чаққанда ихтисадий тәрәққий әткән әлләрниң үчтин биригә йетиду».

Келиватқан кризисни сәзгән хитай сәясәтчилири аилә қуруштики чәклимиләрни бир аз йеникләштүргән. Бала саниниң көплигигә қоюлидиған әйип пуллири қисқартилған, буниңдин кейин бала туғутиға мунасивәтлик чәклимиләр елип ташлиниши мүмкин.

Хитай Миллий тән саламәтлик комиссияси башқа департаментлар билән бирликтә баж, иш билән тәминләш, турғун өй вә ижтимаий тәминләш, иккинчи бала сәяситини қоллашни әмәлгә ашуруш қатарлиқ иш – чариләрни әмәлгә ашуруш арқилиқ өз сәяситини яхшилашқа тиришмақта, — дәп тәкитләйду China Daily.

Шундақ чариләрниң бири пенсияға чиқиш қәрәлини аялларға 55 яштин 60 яшқичә, әрләргә 60 яштин 65 яшқичә узартиштур.Нәтижидә хитай хәлиқаралиқ нормиға йетиду. Йәргилик органлар шундақла, бала күтүми бойичә берилидиған субсидияни төләш вә дәм елиш қәрәлини узартишни көзлимәктә.

Тәрәққий әткән әлниң тәжрибиси асасида мәлум болғинидәк аилигә қолайлиқ әһвални яритиш сәяситидиму  туғутни қисқартиш наһайити қийин мәсилә.

Ихтисатчи Лайман Стоунниң тәтқиқати аилини қоллашни асасқа алидиған скандинавлиқ стильдики сәясәт туғутниң санини уззақ муддәтлик көпәйтишкә анчила тәсир етәлмәйдиғанлиғини көрсәтти

Ихтисадий өсүшни суслаштурушниң нәтижиси  әлниң ички өсүминиң азайғанлиғи вә сиртқи қәризниң 2018 жилға 254% өсүшигә елип кәлгән.

Қисқарған әмгәк күчини әксигә кәлтүрүшниң бир амали Япония кәби чәт әллик ишчилар санини арттуруш яки ишләп чиқиришни арттуруштур. Шундақтиму, Harvard Busines Review-ниң ишчилири Стюарт Блэк вә Аллен Моррисон чоң корпорацияләрдә ишләп чиқиришни азайтиш  вә чәт әлликләрни ишқа елиштин баш тартиш қатарлиқ тосалғулуқларни атап көрситиду.

Демографияниң әһвалини һесапқа елип, әрзән иш күчини ишлитишкә асасланған ихтисадий модель өз-өзини тезликтә йоқутиду.

JPMorgan аналитиклири Хитайниң өсүш потенциалини 2021-2025жж  арилиғида һазирқи 6,5% дин 5,5%, кейин 2030 жилға қәдәр 4,5% асталайду дәп қарайду. Шундақ қилип, Хитайға аләмдики ихтисади әң күчлүк АҚШни қоғлап өтүш қийин болиду. Хитай ихтисади бойичә аләмдә иккинчи орунда йәнә узақ жиллар туриду.

Хитай аһалисини қисқартиш хитайдики ички үнүмниң өсүш темпиниң азийиши, униң чәт әллик «Бир бәлбағ – бир йол» қатарлиқ мәнмәнчиликләрни мәбләғ билән қоллиши қабилийитиниң чүшкүнлүккә учришиға елип келиду. Ихтисадий чүшкүнлүк, партияни  синаққа алиду.

Бу пәйттә Һиндстан, Индонезия, АҚШ ишләп чиқириш күчи 2060 жилғичә тәрәққий етип кетиду. Туғутниң өсүши, жуқарқи дәрижидики миграция тәсиридин АҚШ аһалиси 2017 жилға қәдәр 324 млн адәмгә көпәйсә, 2050 жилғичә 390 млн адәмгә көпәйсә, Һиндстанда аһалә сани 2027 жилғичә Хитайдин ешип кетиду.

Шундақ қилип, Хитайниң алдида кейинки он жиллиқтики  әң қорқунучлуқ проблема туриду.  Бу проблеминиң йешими узақ жилларни тәләп қилиду.

Москва 18 сентябрь «Вести.Экономика»

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь