Алмута шәһәрлик Уйғур этномәдәнийәт мәркизиниң қурулғиниға 30 жил.

0
442

1989-жили сабиқ Кеңәш Иттипақида дағдуғилиқ өзгүрүшләр йүз берип, иттипақ жумһурийәтлири өз алдиға мустәққил болуш жәриянлири башлиниш алдида турған жиллар еди. Мошундақ бир вәзийәттә Коммунистлар партияси Мәркизий комитети тәрипидин СССРда яшаватқан милләтләр, шу жүмлидин аз санлиқ милләтләр өзлириниң миллий мәдәнийитини, тилини, тарихини, миллий урпи-адәтлирини сақлап қелиш вә тәрәққий әткүзүш бойичә бир нәччә қарарларни қобул қилған.

Мана мошундақ вәзийәттә шу жилларда көзгә көрүнгән тәшәббускар яшлар КПСС Мәркизий комитетиниң қарарлирини пайдилинишни тоғра көрүп, әң дәсләп АЗТМда бөлүм башлиғи болуп ишләватқан, милләтпәрвәр Ядикәр Абдукерим оғли Ғәниев Алмута шәһиридә Уйғурларниң мәдәнийитини риважиландуруш мәсилиси бойичә хәтни асаслиқ ишләп чиқишни қолға алиду. Кейин Алмута шәһәрлик партия комитетиға әвәткән едуқ. Биз язған хәткә йезиқчә жавап кәлмәй, адресат Ядикәр Ғәниевни шәһәрлик Партия комитетиниң идеология ишлири бойичә шу чағдики рәһбири чақирип, қобул қилиду. Учришиш жәриянида у Ядикәр Ғәниевқа мәзкүр тәшәббус Мәркизий комитетниң ишләп чиққан қарарлириға зит кәлмәйдиғанлиғини еғизчә ейтип, ақ йол тиләйду. Мән бу мәзгилдә  «Жазушы» нәшрияти уйғур редакциясидә тәһрир лавазимида ишләватқачқа, редакцияниң башлиғи атақлиқ язғучи Турған ака Тохтәмовқа биз, яшлар, шәһәрлик партия комитетиға язған хәтни  көрситип, мәдәнийәт мәркизини қуруш лазимлиғини ейтқинимда, у мәсилиниң муһим екәнлигини чүшүнүп, бүйүк алим, академик Ғожахмәт Сәдвақасов билән мәслиһәтлишиду.

Шуниңдин кейин аз вақит жәриянида Шәһәрлик мәдәнийәт мәркизини қуруш бойичә Уйғур театриниң бенасида чоң жиғин өткүзилиду. Бу жиғинда альтернатив асаста сайлам жүргүзүлүп, мәдәнийәт мәркизиниң рәиси болуп мәшһур язғучи Турған ака Тохтәмов, орунбасарлиғиға әмгәк ветерани Рәхимжан ака Қасимов сайлиниду. Шу жиғинда атақлиқ юрист Әнвәр Һажиев шәһәрлик мәдәнийәт мәркизиниң низамнамисини йезип келип, қатнашқучиларға оқуп бериду. Бу низамнамә Қазақстан қанунлириға лайиқ ишләнгән болуп, һәммә бир еғиздин қоллайду. Шу күнгә етиварән, Шәһәрлик мәдәнийәт мәркизи өз паалийитини башлайду. Униң дәсләпки әзалири болуп: Хәлиқ язғучиси Зия Сәмәди, шаир вә академик Махмут Абдурахманов, Долқун Ясенов, Шайим Шаваев, Абдукерим Ғәниев, көрнәклик алимлардин академик Ғожахмәт Сәдвақасов, пән доктори Бәкрим Ғлавдинов, Коммунар Талипов, Бүвихан Әлахунова, Давут Исиев, Әнвәр Һажиев вә башқилар сайлиниду.

Жумһурийәт ихтисадиниң кризисқа учрап, қийинчилиқлар йүз беришкә бәт алған мәзгилдә ана тилимизни сақлап қелиш, уни тәрәққий әткүзүш күн тәртивидики мәсилиләрниң әң муһими еди. Болупму шәһәр миқиясида ана тилимизни сақлап қелиш мәдәнийәт мәркизиниң асасий ишлириниң бири болуп бәлгүләнди. Шуңлашқа әң алди билән маарип саһасини тәрәққий әткүзүштә мәктәпләрниң әһвалини яхшилаш, уйғур хәлқи зич истиқамәт қиливатқан аһалилиқ пунктларда мәктәп йешиғичә болған өсмүрләр үчүн ана тиллиқ бағчиларни, башқа тиллиқ мәктәпләрниң йенида уйғур синиплири ечиш мәсилилиригә алаһидә көңүл бөлүнди. Алмута шәһириниң бәзи наһийәлиридә уйғур тиллиқ балилар бағчилири ечилип, мәктәпләрдә уйғур синиплири паалийәт жүргүзүшкә башлиди. Шуларниң қатарида Түрксиб наһийәсидики №89 мәктәп сөзүмизниң испати. Уйғур жамаәтчилиги зич истиқамәт қиливатқан бу наһийәдики мәзкүр мәктәп илгири рус тиллиқ болуп, кейин шәһәрлик Уйғур мәдәнийәт мәркизиниң вә шу жут турғуни, мәдәнийәт мәркизиниң шу чағдики әзаси Абдухалиқ Һәмраевниң күч чиқириши билән рус-уйғур тиллиқ мәктәп болуп өзгәрди.

Алмута шәһириниң шу чағдики алтә наһийәсидә истиқамәт қиливатқан уйғур аһалиси арисида мәдәнийәт мәркизиниң шөбилирини қуруш қолға елинди. Уларға шу наһийәләрдә яшаватқан хәлқимизниң көрнәклик, һөрмәтлик әзимәтлири рәис болуп сайлинип, наһийәләрдики мәдәнийәт ишлирини жанландурушқа ат селишти.

Мәдәнийәт мәркизиниң ишлири бир еқимға чүшкәндин кейин, Алмута шәһәрлик партия комитетиниң қоллап-қувәтлишиши билән дәсләпки қетим шәһәрдики М.Горький намидики чоң истираһәт беғида Уйғур хәлқиниң мәдәнийәт күнлирини өткүзилиду. Бу шу чағда муһим чарә-тәдбир болуп, униңда хәлқимизниң нахша-саз, миллий уссул вә миллий әсваплиримиз, тәсвирий сәнъәт буюмлири, рәссамлар билән язғучиларниң ижадидин көргәзмиләр, миллий кийим-кечәклиримиз, миллий оюн, миллий урпи-адәтлиримиз, миллий таамлар шәһәрлик тамашибинларниң диққитигә бир күн давамида һавалә қилинди. Бу хил жавапкәрлик вә шәрәплик чарә-тәдбирни уюштурушта хәлқимизниң ичидин чиққан тижарәтчилиримизниң қошқан һәссиси әлвәттә, бебаһа.

Шу чарә-тәдбиргә қатнашқан шәһәр рәһбәрлири  мәзкүр миллий мәдәнийәт күнлириниң зор тәйярлиқ вә шәрәплик өткәнлигини тәкитләп, шәһәр һәм жумһурийәттә истиқамәт қиливатқан көп милләтлик қазақстанлиқларниң миллий достлуғини, бирлигини мустәһкәмләштә, һәр бир этносниң миллий қәдрийәтлирини сақлап, тәрәққий әткүзүштә, болупму яшларни миллий роһта тәрбийләштә мошундақ миллий мәдәнийәт күнлирини өткүзүш муһим екәнлигини алаһидә тәкитләшкән еди.

Алмута шәһәрлик мәдәнийәт мәркизи қурулған дәсләпки күнлиридин башлап миллий мәдәнийитимиз, әдәбият-сәнъитимизни, миллий маарипимизниң тәрәққиятиға өз һәссисини қошуп кәлди. Болупму, бәзи ана тиллиқ мәктәпләрдә йешилмәй келиватқан хилму хил мәсилиләрни шәһәрлик билим бериш орунлири билән, шундақла кадр мәсилиси билән тәминләшниң зөрүрлигини һесапқа елип, асасий вәзипиләрниң бири қилип иш чарилириға бәлгүлиди. Бу ишниң әмәлгә ешишида һөкүмәт орунлири билән биллә тижарәтчиләрму өз ярдимини айимай, мәктәпләрниң маддий-техникилиқ базисини яхшилашқа өз үлүшини қошти. Мошу йәрдә шуни ейтип өтүш һажәтки, Мәдәнийәт мәркизиниң паалийити жанланған пәйттә «һамий» (спонсор) дегән сөз тилимизға келип қошулди. Чүнки Мәдәнийәт мәркизи жәмийәтлик асаста паалийәт елип берип, хәлқимизниң мәдәний-маарип саһалириға маддий ярдәм қилишта тижарәтчиләрниң ярдимигә таянди.

Атақлиқ язғучи Турған ака Тохтәмовтин кейин әмгәк ветерани Рәхим ака Қасимов башқуриду. Униң орунбасари болуп тижарәтчи Магеллан Шәрипов  бәкитилиду. Бу мәзгилдә Шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң паалийити бир қәдәр жанлинип, униң әмәлий ишлири хәлиқ еғизида тилға елиниватқан пәйт еди. Рәхимжан ака өз хәлқигә жан көйәрлиги билән көзгә чүшүп, шәһәрдә истиқамәт қиливатқан уйғурларниң һәр қандақ мәсилилирини һәл қилишқа алдиратти. Рәхимжан ака рәислик қиливатқан жиллири жумһурийәт ихтисади кризисқа учрап, хәлиқ турмуши начарлашқан вақтиға тоғра кәлди. Лекин шундақ еғир вәзийәтләрдә у мәркәзниң ишини һалсиратмай әксинчә, алға илгирләтти. Мәркәзниң бюро вә башқарма әзалиғиға уйғур зиялилири билән тижарәттә көзгә чүшкән шәхсләрни қобул қилиду. Улар билән бирликтә шәһәрлик Уйғур мәдәнийәт мәркизиниң низамнамиси асасида уйғур жамаәтчилигиниң алдида турған күн тәртивидики мәсилиләрни һәл қилиш иш-чарилирини түзүп чиқиду вә әмәлий ишларни атқуриду.

Шуларниң қатарида әң муһими,  Заря Востока микрорайониға жайлашқан №150 уйғур оттура мәктивигә атақлиқ алим Мурат Һәмраевниң исмини бериш ишлирида алимә Бүвихан Әлахунов, мәрипәтчи Музәппәр Заитов билән Рәхимжан ака Қасимовларниң қошқан төһписи зор. Әйнә шу кишиләрниң арқисида бу күнләрдә мәзкүр мәктәп бүйүк алимниң нами билән атилиду. Шундақла Қазақстан телевидениеси йенида паалийәт елип барған «Алитағ» уйғурчә көрситишләр программисиниң баш муһәррири Тельман Нурахуновниң муражиитиға бағлиқ Рәхимжан ака Қасимов вә «Назугум» фондиниң рәиси Дилбирим Самсақова билән атақлиқ тижарәтчи, «АЗМК» акционерлиқ жәмийити мудирлар кеңишиниң рәиси Әхмәтжан Шәрдиновқа берип, телепрограмминиң техникилиқ базисини толуқлашқа ярдәм сорайду. Бу мәсилә һәл қилинип, қиммәт баһалиқ бир кәспий видемагнитофонни Әхмәтжан ака Шәрдинов, бир видеомагнитофонни Дилбирим Самсақова елип бериду.

Мошундақ алий ишлар билән биллә Улуқ вәтән уруши вә арқа сәп әмгәк ветеранлириғиму алаһидә көңүл бөлүнүп туриду. Шуниң билән биллә шәһәрдә өткүзиливатқан һәр хил чарә-тәдбирләргә, йәни 8-март ханим қизлар күни, «Ғалибийәт күни», «Конституция күни», «Тил күни», «Мутәққиллик күни», «мәдәнийәт күнлири» охшаш умумжумһурийәтлик мәйрәмләргә асаслиқ тәйярлинип, шәһәр миқиясидики чарә-тәдбирләргә паал иштирак қилиниду.

Рәхимжан ака Қасимовтин кейин 1997-жили көпчиликкә тонулған тижарәтчи Магеллан Шәрипов сайлиниду. Магеллан ака бу жиллири Рәхимжан акиниң орунбасари лавазимида ишләп, шәһәрлик уйғур жамаәтчилигиниң алдида турған чигич мәсилиләрни яхши биләтти вә у өзи рәһбәрлик қиливатқан «Пана» фонди арқилиқ мәктәпләргә, театрға, гезитқа бир кишилик ярдимини айимай келивататти. Ейтмақчи, 1995-жили у «Алитағ» уйғурчә көрситишләр программисиға видеокамера һәдийә қилғанлиғини көпчилик яхши билиду.

Магеллан ака Шәрипов рәһбәрлик қилған жиллири мәдәнийәт мәркизиниң ишлири бир қәдәр алға басқанлиғини ейтип керәк. Һәр жили өткүзүлүп туридиған «Мәдәнийәт күнлирини» Қазақстан хәлқи ассамблеяси баһалап, шәһәрдики миллий мәркәзләрниң арисида орун бәлгүләтти. Шу жиллири Шәһәрлик уйғур мәдәнийәт мәркизи миллий мәркәзләрниң арисида 7 орунда турған еди. Шәһәрлик уйғур Мәдәнийәт мәркизи Магеллан ака Шәрипов башқурған жилларда үчинчи орунға көтирилгәнлиги мәдәнийәт мәркизи  паалийитиниң яхшиланғанлиғидин дерәк бериду, әлвәттә.

Магеллан ака Шәриповниң рәһбәрлигидә Уйғур наһийәсигә роза-рамзан айлирида икки «Камаз» жүк машинисида — биридә озуқ-түлүк, йәнә биридә кийим-кечәкләрни бир һәптә давамида Уйғур наһийәсиниң барлиқ йезилиридики көп балилиқ, турмуши начар аилиләргә, житим-йесирларға һәқсиз тарқитилди. Бу хил алийжанап иш, меһир-шәпқәтлик акцияси  болуп һесапланди.

Шундақла Жумһурийәтниң дәсләпки президенти, Елбасы Нурсултан Назарбаевниң қарариға бенаән 31-май күни тәқип қурванлирини хатирләш күни дәп елан қилғанлиғи вә һәр жили бу чарә жумһурийәт бойичә өткүзилидиғанлиғини һәммә яхши билиду. Алмута шәһириниң турғунлири Алмута вилайитигә қарашлиқ Жаңалиқ йезисидики қериндашлиқ зәрәткалиғиға орнитилған ядикарлиқта тәқип қурбанлирини хатирләш күнини өткүзиду. Магеллан Шәрипов рәһбәрлигидики Уйғур мәдәнийәт Мәркизи бу күнни адәмләрниң көп келишиға бағлиқ алдин ала йәни, 21-майда нишанлаш қарарини елип, һәр жили Жаңалиқ йезисидики шу ядикарлиқта тәқип қурбанлирини әскә елиш чарилирини өткүзүп туриду. Қуръан оқулиду, нәзир берилиду.

9-май күни Ғалибийәт күнигә беғишланған тәнтәниләр уюштурулуп, Алмута шәһиридә истиқамәт қиливатқан уруш вә арқа сәп әмгәк ветеранлириға һәр жили алаһидә дәстихан раслинип, уларниң фронт мәйданлирида, арқа сәптики жәңгиварлиқ әмгәклиригә Шәһәрлик мәдәнийәт мәркизи намидин тәшәккүр изһар қилип, соғиларни тәғдим қилди.

Алмута шәһиридә паалийәт елип бериватқан мәктәпләргә компьютерлар билән, уйғур театриға, язғучи-шаирларниң әдәбий әсәрлирини нәшир қилишқа, гезит-журналларға маддий ярдәм қилиш ишлирини қолға кәлтүрди. Шундақла, бәзи шәһәрлик турғунлириниң ағриққа дучар болған балилирини давалаштиму маддий ярдимини айимиди.

Магеллан Шәриповтин кейин Шәһәрлик Мәдәнийәт мәркизини тижарәтчи Абдулла Һошуров башқуриду.

                                                                                              Тельман Нурахунов,

язғучи.

 

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь