Матәм күни

0
467
Матәм күни

RFA, WUC, BBC, CNN, Аzattyq, Синхуа, Тәңритағ әхбарат органлириниң учурлиридин.

Мавзу: Матәм күни. I. Коммунистик Хитайниң (1949.10.01) вә  Уйғур Автоном Райониниң (1955.10.01) қурулған күни.

II-III. Хәлиқ ара вәзийәт. Дуния Уйғур Қурултийиниң (ДУҚ) вә башқа тәшкилатларниң 2019-жили сентябрь ейидики паалийәтлири.

  1. Хитай Коммунистик Партиияси (ХКП) рәиси Мао Цзедун башлиқ коммунистлар қураллиқ дөләт авдуруш арқилиқ тәхткә чиқип, 1949-йили 1-октябрьда Хитай Хәлиқ Җумһурийитиниң (ХХҖ) қурулғанлиғини җакарлиди. Шу айда Хитайниң 120 миңлиқ таҗавузчи армияси, Совет Иттипақиниң ярдимигә тайинип Шәрқий Түркистанға (Уйғурстанға) бесип кирди вә истила қилди. Бейҗин географиялик  сәясий мәхсәт билән 1955-жили 1-октябрьда Уйғурийәдә аталмиш Уйғур автоном районини тәсис қилди. ДУҚ 1-октябрь күнини уйғурларниң Матәм күни дәп җакарлиди. 70 жил давамида уйғурлар мустәмликичи ХХҖ түзүминиң Шәрқий Түркистанни (Уйғурстанни) хитайлаштуруш, тәқипләш вә геноцидлик характердики сәяситини, йәни дөләт терроризмини бешидин кәчүрүп келиватмақта. Лекин миллитимиз өзиниң миллий азатлиқ күришини бир минутму тохтатқини йоқ.

Хитай һөкүмитиниң Шәрқий Түркистандики (Уйғурстандики) чоң хәнзучи мустәмликә сәяситини испатлайдиған асасий  фактлар:

  1. ХКПниң 1950–1962-жиллири, Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) аталмиш «йәр ислаһити», «әксил инқилапчиларға қарши күришиш», «истилни түзитиш», «йәрлик милләтчиләргә вә оңчи буржуазийә унсурлириға қарши күришиш», «үч қизил байрақ («чоң сәкрәп илгириләш», «баш йол», «хәлиқ коммунилири»)» қатарлиқ қанунсиз тәқипләш сәясий һәрикәтлири җәриянлирида 500 миң нәпәрдин артуқ йәрлик хәлиқ һаләк болди. Пәқәт Бай наһийәсидә 30 миң нәпәр әтрапида адәмләр сүний ачарчилиқтин вапат болди. 9 миң нәпәргә йеқин зиялилар вә миллий кадрлар һәр хил лагерларға паланди яки қәтил қилинди. Тәқипләнгән мәшһур шәхсләр: Турғун Алмас, Абдуреһим Өткүр, Зия Сәмәди, Мәһәммәтимин Иминов, Әхмәт Зияий, Ибраһим Турди, Қаҗиғумар Шабдан (қазақ язғучиси), Қавсиқан Қозибаев (қазақ зиялиси), Абдуреһим Әйса, Абдушүкүр Муһәммәтимин, Тохти Бақи (Артиш), Тейипҗан Хоҗа, Абдуқейим Мусабаев қатарлиқлар.
  2. Уйғурлар автоном район даирисидики чәклик қануний, сәясий, иҗтимаий вә ихтисадий һоқуқлиридинму мәһрум қилинди. Әксинчә, ХКПниң қанунсиз парткомлирида барлиқ һоқуқлар мәркәзләшти.
  3. 1962-жили 29-май Ғулҗа қанлиқ вақиәсидә 100 нәпәрдин артуқ уйғурлар етип өлтүрүлди. Вақиәгә мунасивәтән пәқәт Қазақстан чегариси арқилиқ қачқан қачақларниң умумий сани 200 миңдин артуқ болди.
  4. Аталмиш «мәдәнийәт инқилави» (1966–1976-йиллири) дәвридә өлүм җазаси, наһәқ җазалаш түпәйли вә қамақханиларда мәхпий қәтил қилинған уйғурстанлиқлар 400 миң нәпәргә йеқин. Түрмиләргә вә әмгәк билән өзгәртиш яки тәрбийәләш лагерлириға қамалғанларниң сани 500 миң нәпәрдин артуқ. Миллий кадрлар вә зиялилардин, «қизил қоғдиғучилар» (хуңвәйбинлар) тәрипидин тәқипләшкә Мәһәммәтимин Иминов, Әсәт Исһақов, Абдулла Закиров, Патиқан Сүгүрбайов, Зунун Қадирий, Абдуреһим Өткүр, Турғун Алмас, Абдушүкүр Муһәммәтимин, Аблемит Һаҗийов, Әнвәр Җакулин, Әнвәр Ханбаба, Нусрәт Бурһан, Исмайил Ибраһим, Әршидин Татлиқ, Әлқәм Әхтәм, Абдукерим Хоҗа, Муқәддәс Һаҗий, Маһинур Қасими, Патимә Җакулин, Тейипҗан Елийов, Турди Қурбан, Ибраһим Турди, Ғази Әһмәт, Муһәммәдҗан Рашидин қатарлиқ зиялилар дучар болди. Бу әдипләрниң әсәрлири көйдүрүлди вә бәзилири шеһит болди. Хуңвәйбинлар мечитларни, диний иншаәтләрни, тарихий ядикарлиқларни вәйран қилди. Атақлиқ Һейткаһ мечитиму қисмән вәйран қилинди. Улар муқәддәс Қуран Кәрим вә башқа китапларни, журналларни, қол язмиларни көйдүрди. Миллий услубтики баһалиқ буйумларни чақти. Йәрлик хәлиқләрниң миллий кийимлири йоқитилди. Йүсүп Хас Һаҗип, Мәһмут Қәшқәрий, Әхмәт Йүкнәки қатарлиқларниң, бүйүк алимларларниң вә тарихий намайәндиләрниң қәбрә гүмбәзлири вәйран қилинди. Уйғур, қазақ, қирғиз, өзбәк вә башқа йәрлик милләтләрниң мәдәний байлиқлири топланған Үрүмчи қедимий қолязма музейидики нәччә миңлиған қолязмилар буланди вә йоқ қилинди.
  5. Хитайниң Лоюнордики атом ядро синақлириниң ақивитидин 250 миң нәпәргә йеқин адәм өлди. 1,5 миллион нәпәрдин артуқ адәм радиация билән зәһәрлинип һәр хил кесәлликләргә дуч болуп, мәзгилсиз вапат болди.
  6. 1980 – 2019-жиллири истилачи мәркәз Шәрқий Түркистанни (Уйғурстанни) хитайлаштуруш, йәр асти-үсти байлиқларни ичкиригә тошуш, миллий азатлиқ һәрикәткә зәрбә бериш вә уйғурларни милләт сүпитидә йоқ қилиш үчүн «йеңи төрт реформа», «ғәрбий районларни ечиш», «үч хил күчкә қарши күрәш» (террорлуққа, бөлгүнчиликкә вә әсәбийликкә) қаттиқ зәрбә бериш, «тәрбийләш мәркәзлири» қатарлиқ қалпақлар астида зор сәясий-иҗтимаий вә ихтисадий җәриянларни илгири сүрди. Бу дәвидә Бейҗин тәшкиллигән, асасән уйғурларға қаритилған мәдәний кризис вә ирқий қирғинчилиқларниң, умумән дөләт терроризминиң ақивәтлиридин 70 миңдин артуқ адәм қәтил қилинди, үч миллиондин артуқ адәм түрмиләргә, җазалаш лагерлириға паланди.
  7. 1976-жили башланған «планлиқ туғут» сәяситиниң ақивитидин 4–5 миллион нәпәр уйғур пәрзәнтлири йоруқ дуния көрәлмиди. 70 жил давамида Хитай ички өлкилиридин Шәрқий Түркистанға(Уйғурстанға) 12-13 миллион әтрапида хәнзуларни йөткәп елип келип, йәрлик хәлиқләр демографийәсигә зор тәһдит туғдурди. Уйғурлар «планлиқ туғут», «көчмән йөткәш» вә «жиғивелиш лагерлири» сәяситиниң ақиветидин өз Вәтинидә аз санлиқ милләткә айланмақта вә миллий кимлигини йоқитишқа башлиди.
  8. Хитай һөкүмитиниң 2005-жилдин бери Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) илгири сүрүватқан рәзил «қош тиллиқ маарип» сәясити – миллий маарипни вә шу арқилиқ уйғур, қазақ, қирғиз, моңғол охшаш миллий тилларни йоқитип, мәҗбурий хитайлаштуруш сәяситидур. Мәсилән, Маарип назаритиниң 2017-жили июльда «Дөләт тили маарипини умумлаштуруш» тоғрилиқ бәлгилимиси бойичә һазир уйғур, қазақ вә башқа миллий башланғуч мәктәпләрдә оқутуш хитай тилида түзүлгән дәрсликләр бойичә өтүлүватиду. Пәқәт ана тил дәрисила миллий тилда давамлишиватиду.
  9. 2016-жили күздин башлап коммунистик Хитай һөкүмитиниң Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) аталмиш «үч хил күчкә» қарши туруш шуари астида йошурун йүргүзүватқан сәясий мәхсәтлик вә зулумлуқ сәясити «Бир бәлбағ, бир йол» стратегияси даирисида техиму дәһшәтләшти. Хитай рәһбәрлири дөләтниң конституциясигә, миллий-территориялик автономийә қануниға вә БДТниң улуқ әһдинамилириға хилаплиқ һалда, Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түркий мусулман хәлиқләргә қарши жүргүзватқан ашуруп тәқипләш, сотсиз җазалаш, Ислам динини хитайлаштуруш, миллий маарипни, мәдәнийәтни вә урпи-адәтни мәҗбурий ассимиляцияләш қатарлиқ сәяситигә қошумчә: аталмиш «тәрбийләш мәркәзлиригә», йәни жиғивелиш лагерлириға қанунсиз қамап, зорлуқ вә йошурун қәтил қилишни һәм идеологиялик, психологиялик зорлаш билән «мийини жуйуш» қатарлиқ һәрикәтләрни күчәйтти. Мәсилән, миңдин ошуқ жиғивелиш лагерлириға 1 миллиондин 3 миллионғичә уйғур, қазақ вә башқа түркий мусулман зиялилирини, диний затлирини, кәдирлирини, яшларни, умумән даңлиқ амма вәкиллирини сотсиз қамап, йошурун қәтил қилиш, уларниң «мийини жуйуш» мәҗбурий коммунистик идеология бойичә тәрбийәләшни җиддий әмәлгә ашурмақта. Амма Дуния Уйғур Қурултийиниң рәиси Долқун Әйсаниң, Иҗраий Комитет рәиси Өмәр Қанатниң вә башқа тәшкилат рәһбәрлириниң, көплигән шәхсләрниң актив паалийәтлириниң нәтиҗисидә бәзи Ғәрип дөләтлириниң алақидар мутәхәссислири, алий әмәлдарлири вә ААВ лири Шәрқий Түркистанни (Уйғурстанни) «сақчи дөлити», «үсти очуқ түрмә» вә «тәрбийәләш мәркәзлири» ни «җазалаш лагерлири» дәп атимақта. Нурғун даңлиқ уйғурларниң из-дерәксиз ғайип болушини Ғәрип тәтқиқатчилири тәрипидин Хитайниң мәхсус органлириниң мәхпий қәтил қилиши билән бағлимақта.

Қисқичә йәкүнлисәк, Хитай һөкүмити «Бир бәлбағ, бир йол» вә дунияда лидерлик рольни қолға кәлтүрүш стратегиясини әмәлийләштүрүш җәриянида, Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) мәвҗут түрмиләргә қошумчә жиғивелиш лагерлирини қуруш арқилиқ уйғурларни мәҗбурий ассимиляция қилип, милләтниң миллий алаһидиликлирини, диний етиқатини вә мәдәнийитини йоқатмақчи. Шуңа, у мәхсәтлик уйғурларниң дин, маарип, шу җүмлидин тил, мәдәнийәт, урпи-адәтлирини қәстән тәқипләп, мәдәний-һоқуқий  геноцид  тәшкилләп милләтни хитайлаштурушқа мәҗбурлаватиду. Лагерларда болса «мийини жуйуш» арқилиқ уйғурларниң миллий кимлигиниң орниға ХКП ниң «җуңхуа кимлиги»ни мәҗбурлап  теңиватиду. Мана бу Хитайниң асасий мәхсити. Шундақла Хитай һөкүмити һәр хил чәкләш, чекидин ашуруп җазалаш вә жиғивелиш лагерлири арқилиқ уйғурлар арисида инсан һоқуқи, демократия, миллий мустәқиллиқ қатарлиқ идиологияләргә бошлуқ қалдурулмаслиқ җәриянлирини сәясий ғәрәзлик билән әвҗ алдурмақта.

Қәһриман Ғоҗамбәрди.

Сәясатшунас,  2019.09.28

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь