Әхбаратнамә

0
68
Трамп и СиЦзинПин

RFA, WUC, BBC, CNN, Аzattyq, Синьхуа, Тәңритағ  әхбарат органлириниң учурлиридин.

Мавзу: I-II. Хәлиқара вәзийәт. Дуния  Уйғур Қурултийиниң (ДУҚ) вә башқа тәшкилатларниң 2019-жили октябрь  ейидики паалийәтлири.

  1. Октябрь ейидики хәлиқара вәзийәт контекстидики Уйғур мәсилиси вә Хитай һөкүмитиниң  Шәрқий Түркистанда (Уйғурстанда) жүргүзгән тәқипләш сәяситиниң бәзи саһәлири.
  2. Хәлиқара вәзийәт. Октябрь ейида Америка билән Хитай оттурисидики сода-тиҗарәт уруши вә Түркийәниң Сириядики куртларниң қураллиқ отрядлири райониға һәрбий жүрүш қилиши – тез өзгириватқан хәлиқара вәзийәтниң әң муһим нуқтиси болди.

13-14- октябрь  күнлири пүткүл дунияға «Америка билән Хитай сода урушини вақитлиқ тохтитишқа келишипту» дәгән хәвәр тарқалди. Әнди бу икки дөләт рәһбәрлириниң Чилида 16–17-ноябрьда  өткүзүлидиған  Азия-Теч океан ихтисадий һәмкарлишиш тәшкилатиниң АТИҺТ (АТЭС) әнҗумани җәриянида сода урушиға хатимә беридиған ихтисадий келишимгә имза қойулуши күтүлмәктә. Бу растинла шундақму? Һәм мүмкин, һәм  мүмкин әмәс. Чүнки, Америка билән Хитай, мәзкүр сода-тиҗарәт мәсилиси бойичә 13 қетим нәтиҗисиз сөһбәт өткүзди. Бу икки дөләтләр оттурисидики қариму-қаршилиқлар принциплиқ вә  цивилизацийәлик характергә  егә. Мәлумки, Америка Ғәрип  либерал демократик дөләт системисиниң лидери вә дунияда инсан һоқуқини, демократияни һимайә қилиду. Хитай болса тоталитарлиқ  социализм системисиниң лидери вә хәлиқара қанун-қаидиләрни һәм инсан һоқуқини чәксиз дәпсәндә қилидиған һакиммутләқлиқ дөләт. Бу вә башқиму хәлиқара принцип вә нормиларға тайинип, Вашингтон Бейҗиңға нисбәтән тар даиридики өзигә пайдилиқ ихтисадий келишимгә бериши мүмкин. Шуниң билән бир вақитта, Уйғур мәсилисини инсан һоқуқи вә демократия  даирисида һимайә қилишни, йәни Хитайға бесим ишлитишни күчәйтиду. Буниңдин кейин, Америка дөлити Уйғур, Тибет, Тайвань вә Гонконг  мәсилилиридә һәргиз принципсизлиққа йол қоймайду.

Анкарани  узундин буян куртларниң Түркийәдики террористлиқ вә әсәбийилик һәрикити қаттиқ беарамчилиққа селип кәлди. «Курт ишчи партияси» (PKK) әзалириниң бу террорлуқ һәркити кейинки вақитта Сүрийәдики бәзи қураллиқ курт группилириниң қоллишиға еришти, панаһлиқ тапти вә йошурунидиған базиларға айланди.  Сирия һөкүмитигә беқинмайдиған бу территорияда куртлар өзлирини әмәлийәттә автономиялик идарә қилишни қолға кәлтүрди вә «Улуқ Қурдистан» қуруш идеясидики күчләрниң қолчомақи болушқа башлиди. Бу болса Түркийәгә қаттиқ тәһтит туғдурди. Шуңа сирттин киридиған террористлардин дөләт бехәтәрлигини капаләт қилиш үчүн Анкара  Сириядики куртлар олтурақлашқан мәзкүр чегаридаш районида өзиниң чегарасидин кәңлиги 30 километр, узунлиғи 480 километрдәк арилиқ бехәтәрлик зонини қурушқа мәнпәәтдар еди.

Америка һөкүмити 5-октябрьда ДАИШ (ИГИЛ, ISIS) қа қарши һәмкарлашқан Сирияниң шималидики 30 миңдин артуқ қураллиқ куртларниң контроллиғидики бу райондин өз қошунини чекиндүрүп чиқидиғанлиғини елан қилди вә әскәрлирини Ираққа чекиндүрүшкә башлиди. Бу туйуқсиз берилгән сигнал Түркийә һөкүмитигә иттипақдашларниң ролини вә Оттура Шәриқтики  географиялик сәясий вәзийәтни чоңқур тәһлил қилғузмиған охшайду. Чүнки Түркийә 9-октябрьда  Сирияниң шималидики курд қураллиқ отрядлирини чегаридаш районидин сиқип чиқириш һуҗумини башлиди. Мәлум болушичә, Түркийә Һөкүмити Америка, НАТО вә Россия рәһбәрлиригә өзиниң бу һәрбий жүрүши тоғрилиқ хәвәр бәргән. Лекин Анкара алдин-ала мөлчәрлимигән тактикилиқ характердики сәясий тосалғуларға дуч болуп, ғалибийәтлик башланған һәрбий операциясини тохтитишқа мәҗбур болди. Йүз бәргән җәриянларни үзә болсиму анализ қилимиз. Сәвәви бу вақиәләрниң бәзи элементлириниң арқа көрүнүшидә Уйғур мәсилиси бар.

Туюқсиз, 15-октябрь күни Америка һөкүмити Түркийә һөкүмитидин һәрбий жүрүшни дәрһал тохтитишни тәләп қилди вә бәзи алий әмәлдарларға вә қоманданларға қарши санкция елан қилди (Reuters, 15.10.19) . Әтиси үч миллиондәк уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түрк-мусулманларни түрмә, лагерларға қамап, инсан қелипидин чиққан тәқипләшләрни жүргүзүватқан, йәни дөләт терроризмини әмәлгә ашуруватқан Хитай һөкүмити демократик Түркийәгә қарши наразилиқ билдүрди. Бейҗиңниң сәяасий яман ғәрәзлик мәхсити: биринчидин, Америкини сиртқи көрүнүштә қоллиған болуп, уни өзигә майил қилиш. Ахирқи нөвәттә, Америкиниң Хитайға қаритилған қануний ихтисадий бесимини тохтитиш вә Вашингтонни келишимгә кәлтүрүш, иккинчидин, өзини тиничлиқпәрвәр, демократия тәрәптари қилип дунияаға көрситиш арқилиқ коммунистик Хитай һөкүмитиниң һакиммутләқлиқ, наинсапсиз, хәлиқара принцип вә нормиларға риайә қилмайдиған түзүм екәнлигини йошуруш, үчинчидин, Гонконг вә Уйғур мәсилисигә демократияни, инсан һоқуқини сәвәп қилип Ғәрип дөләтлириниң қол селишиниң алдини елиш үчүн егилик һоқуқ, территория пүтүнлиги қатарлиқ принципларни хәлиқарада мутлақлаштуруш, төртинчидин, Анкараниң Уйғур мәсилисигә саһибханлиқ қилишиниң алдини елиш. Халас. Ойлаймәнки, Түркийә һөкүмити Хитайниң мәзкүр иккиүзлимилик, сахтипәзлик сәяситидин савақ елип, Уйғур мәсилисини өзиниң күнтәртивигә киргүзүши түркчилик тарихий вәзипәдур.

Шу күнлири курт қураллиқ қисимлири, асасән Америка контроллиқидики, генерал Абди Мәзлум қоманданлиқидики  Сирия демократик күчлири (СДК, SDF) Сирия һөкүмити билән Русийәниң васитилиқ қилишида сөһбәтләшти вә һәмкарлишишқа башлиди. Бу вәзийәт Анкара үчүн күтүлмигән вақиә болди.

Хош, 17-октябрь күни Анкарада Түркийә президенти Рәҗәп Тайип Әрдоған, Ташқи ишлар министри Мәвлут Чавушоғли билән Америка муавин президенти Майк Пенс, Ташқи ишлар министри Майк Помпео сөһбәт өткүзүп келишимгә кәлди. Келишимдә һәрбий жүрүшни, оқ етишни   дәрһал тохтитиш, қураллиқ курт отрядлири бәш күн ичидә Түркийә чеграсидин 30 километр нери чекинип кетиш бәлгүләнди. Курт отрядлириниң чекинишигә Америка тәрәп капаләт вә ярдәм қилишни өз үстигә алди. Америка бу келишим әмәлгә ашқанда санкциясини бекар қилидиғанлиғини елан қилди. Мәзкүр оңушлуқ келишим елан қилинғандин кейин, икки тәрәп оқ етиш, һуҗум қилишни тохтатти. Қуртларниң генерал Абди Мәзлум қоманданлиғидики Сирия демократик күчлири (СДК, SDF) келишимни қобул қилди вә чекинишкә башлиди. Әсли Сириялик куртларниң йәнә Демократик иттипақ партияси (PYD, пешмергләр), Хәлиқ мудапийә отрядлири (YPG) қатарлиқлар бар. 23-октябрьдин бери уларму чекинишкә башлиди. Америка әскәрлири вә курт отрядлири чекинип кәткән шәһәрләргә, аһалилик пунктларға Сирия армияси вә Россияниң сақчи отрядлири кирип назарәт қилишни башлиди.

Америкиниң иттипақдиши, НАТО әзаси қериндаш Түркийә, кейинки вақитта Россия, Иран вә Хитай билән һәмкарлишишни күчәйтти. Шуңа Америка вә Европа Бирлиги билән болған мунасивити суслашти. Бу мунасивәтләр вә Россияниң С–400 ракетиға қарши системисини сетивелиши, Россиядин Қарадеңиз арқилиқ Түркийәгә киридиған нефть трубиси қурулуши һәмдә Сириядики курт қураллиқ отрядлиригә қарши һәрбий жүрүши Түркийәни Ғәриптин жирақлатмақта. Униң үстигә Түркийә  18-октябрьдин башлап Америка билән келишкән планни әмәлгә ашуруватқан вәзийәттә Россия бу мәсилигә қол тиқти.

22-октябрь күни Россияниң Сочи шәһиридә Түркийә президенти Рәҗәп Тайип Әрдоған билән Россия президенти Владимир Путин Сирия вәзийити һәққидә музакирә өткүзди. Нәтиҗидә икки тәрәп өз ара чүшүнүш ухтурушиға (меморандумға) имза қойди. Бу ухтуруш Америка планиниң тәрәқияти дәсәк әмәлийәткә уйғун. Бу һөҗҗәтни Сирия президенти Башар Асад қоллиди. Ухтуруш бойичә Сирияниң шималидики курт күчлири 30 километрлиқ арилиқ бехәтәрлик зонидин чекиндүрүлди. Түркийә–Сирия чегарасидин кәңлиги 10 километрлиқ зонини Түркийә вә Россия қураллиқ күчлири чарлаш арқилиқ назарәт қиливатиду. Сирия–Түркийә чегарасиға Сирияниң 84 чегаричи отрядлири (застависи)  орунлаштурилди.

Сочи сөһбитиниң нәтиҗисидә Сирия ғәрбий шималдики көплигән территорияләрдә өзиниң чегарасиға урушсиз қайтип келип егилик һоқуқини тикләшкә пурсәт тапти. Түркийә Сирия билән болған 30 километрлиқ арилиқ бехәтәрлик зонидин урушсиз 68 қураллиқ курт отрядлирини чекиндүрүп чиқирвәтти. Амма бу қураллиқ отрядларни вәйран қилиш планини әмәлгә ашуралмиди һәмдә НАТО дики иттипақи АҚШ, асасий арқа тириги вә ихтисадий шериги Европа Бирлиги билән мунасивитини бузувалди. Курт отрядлири өзлириниң кәңлиги 30 километр, узунлиғи 480 километр территориясидин айрилди, амма Россияниң васитилик қилишидин Дамаск билән диалог орнатти вә Түркийәниң қудрәтлик армиясиниң қаттиқ зәрбисигә учрап вәйран болуштин қутулди. Әсли Сирияда урушни тохтатқан Америка президенти Дональд Трамп болсиму, у сәясий рәқиплири тәрипидин қаттиқ тәнқиткә учриди. Америка вә Россия Оттура Шәриқтә йәң ичи һәмкарлашти вә өзлириниң нөвәттики географиялик сәясий мәнпиәтлирини мәлум дәриҗидә қолға кәлтүрди. Америка Әт-Танф базисини мәркәз қилип, аз сандики һәрбийләр билән Сирияниң шималидики нефть қудуқлирини мудапийә қилишни өз зиммисигә алди. Ахирқи нәтиҗидә Россияниң бу региондики тәсири күчәйди. Умумән бу урушта йәңгүчи болмиди. Барлиқ тәрәпләр өзлириниң минимум мәнпиәтлиригә йәткәндәк боди. Лекин бу райондики кризис толуқ һәл болмиди. Әгәр Сириядики кризисни сәясий усул билән һәл қилишқа күч чиқириватқан Қазақстанниң «Астана форуми» тезликтә барлиқ тәрәпләрни қанаәтләндүрүдиған ортақ қарарға кәлмисә, бу тәвәдики сәясий вә географиялик сәясий вәзийәтниң нөвәттики қетим партлаш еһтимали жуқури.

Миң әпсус, Сирияда Түркийә вә қураллиқ куртләр оттурисида йүз бәргән вақиәләр, Америка билән Европа Иттипақиниң арисидики (ЕИ) ихтисадий риқабәткә қошумчә сәясий келишмәслик туғдурди. Буларниң ақиветидин уларда бирлик йоқиди. Шуниң үчүн улар бирлишип Хитайниң чекидин ашқан инсан һоқуқини дәпсәндә қилиш вә лагерьлар мәсилиси бойичә қаттиқ бесим ишлитишни техичә әмәлийләштүрмиди. Түрк вә Ислам дуниясиниң асасий җәһәттин Уйғур мәсилисигә тутқан бир тәрәп позицияси өзгәрмиди. Мошу вәзийәтләр Хитайниң Россия билән иттипақлишишини тезләштүрүшкә вә Америкиға қарши турушиға имканийәт бериватиду. Лекин Америка башлиқ Ғәрип дөләтлириниң һөкүмәт әмәлдарлири, парламент әзалири,  БДТ ниң Инсан һоқуқи кеңиши (ИҺК), Европа Парламенти, хәлиқара инсан һоқуқи тәшкилатлири Шәрқий   Түркистандики (Уйғурстандики) инсан һоқуқи вәзийити, җаза лагерьлири тоғрилиқ тәклипләрни, баянатларни, хәвәрләрни елан вә муһакимә қилишни һәмдә һәр хил шәкилдики сорунларни тәшкилләшни давамлаштурди.

  1. Жуқирида қәйт қилинғанларни испатлайдиған асасий фактларни шәрһләймиз.

2-октябрь күни Америкиниң  Ташқи ишлар министири (ТИМ) Майк Помпео Ватиканда өткүзүлгән «Диний тәшкилатлар билән болған һәмкарлиқ хизмити: әркин җәмийәтләрдики инсан иззәт-һөрмити вә етиқат»  намлиқ жиғинда сөзлигән нутуғида Уйғур мәсилисини тилға алған. У Хитай һөкүмитиниң уйғурларға тутқан муамилисини Үрүмчи шәһириниң лагерида йетип чиққан Зумрат Давутниң мәсилиси асасида қаттиқ тәнқитлиди. У, һөкүмәтләрниң диний әркинлик дәпсәндичилигини аңлапла қоймаслиғи, бәлки униңға қарши әхлақий бурчини ишқа селиши керәклигини тәкитлиди (RFA (ӘАР), 02.10.19).

7-октябрь күни Америка һөкүмити мәхсус қарар чиқирип, Шәрқий Түркистандики уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрниң инсан һоқуқи дәпсәндичилигигә четилған 28 Хитай муәссәсәсини (заведение) қара тизимликкә киргүзди. Мәзкур қара тизимликкә Хитайниң УАР дики җамаәт бехәтәрлик назарити (ҖХН), униң тәркивидики 18 җамаәт бехәтәрлик идариси (ҖХИ) вә Биңтуәнгә қарашлиқ бир ҖХИ, униңдин башқа йәнә Хитайниң 8 чоң жуқури техника, сүнъий әқил технология ширкәтлири киргүзүлгән. Бу қара тизимликкә киргүзүлгән Хитай ҖХИ органлири билән ширкәт хадимлириға һәр қандақ әһвалда виза бәрмәслик,  ширкәтләрниң Америка мәһсулатлирини сетивелиши вә Америкиға мәһсулат экспорт қилиши пүтүнләй чәкләнди. «CNBC Хәвәрлири» ниң 8-октябрьдики хәвиридә, Америка ТИМ министри Майк Помпео бу қарарниң уйғур, қазақ вә башқа мусулманлар аммисини тутқун қилиш вә хорлашқа мәсъул әмәлдарларни нишан қилидиғанлиғини алаһидә әскәрткән. Майк Помпео твиттердә мундақ язған: «Хитай өзиниң қопал назарәт системиси вә бастурушиға хатимә бериши, халиғанчә тутқун қилинған барлиқ тутқунларни қоюп бериши вә чәт әлдики хитайлиқ мусулманларға зорлуқ қилишни тохтитиши керәк» дегән. Америка Сода министири Вилбур Росс: «Америка һөкүмити вә сода министирлиги Хитайдики этник аз санлиқларниң вәһшийанә бастурулушиға чидап туралмайду вә чидап турмайду», деди (Вашингтон. «CNBC Хәвәрлири», 08.10.19). Шундақ қилип, тунҗа қетим уйғурларни қоллап бир дөләт, йәнә дәриҗидин ташқири чоң дөләт – Америка қарар алди. Бу тарихий әһмийәткә егә вақиәдур. Сәвәви бу вақиә, бир вақитта, Америкиниң Хитайға тутқан сәяситиниң Уйғур мәсилисигә нисбәтән иҗабий, әнди асасән уйғурларни дәһшәтлик тәқипләватқан Хитайниң тәқипләш лагерилириға, ҖХИ органлириға нисбәтән сәлбий өзгириватқанлиғидин дерәк бериду. Бу башланма қарар уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түрк-мусулманларниң миллий кимлигини йоқ қилишни мәхсәт қилған Хитайниң тәқипләш лагерьлирини йеқинқи кәлгүсидә йепишта, тарқитиветиштә зор роль ойнайду.

15 -октябрь күни  Вашингтондики тәтқиқат билән шуғуллинидиған  Джеймс Товн фонди Хитайға мунасивәтлик мудапиә вә бехәтәрлик мәсилилири бойичә муһакимә жиғинини өткүзди. Жиғинниң шәрәп меһмини болған Америка мудапиә министирлигиниң Азия-Теч океан ишлириға мәсъул ярдәмчи министри Рандал Шрайвер өз сөзидә Шәрқий Түркистанда йолға қоюлуватқан лагерь түзүмигә тохталди. У сөзидә уйғурларниң нөвәттики вәзийитини «бехәтәрлик мәсилиси» дәп қарайдиғанлиғини әскәртти. Униң сәвәплирини төвәндикидәк изаһлиди: «Алди билән бу Хитай компартиясиниң маһийитини бизгә йорутуп бериду. Йәнә келип, Хитай һөкүмити әслидә радикал болмиған бир хәлиқниң һәқиқәтән радикаллишишиға йол ечиватиду. Гәрчә 2002-жили биз «Шәрқий Түркистан ислам һәрикити» дәйдиған тәшкилатни радикал тәшкилат, дәп бекиткән болсақму, бүгүнки күндә ундақ бир тәшкилат мәвҗут әмәс. Билгиниңиздәк, қалғини Хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлири. Хитай һөкүмити Шәрқий Түркистанда әркинлик тәләп қилған һәр қандақ бир кишини «Шәрқий Түркистан ислам һәрикити» әзаси, дәп қарилайду» (RFA (ӘАР), 15.10.19).

17-октябрь күни  Америка Дөләт Мәҗлисидә (Конгрессда) «Шәрқий Түркистанда мәҗбурий әмгәк, зор тутқун вә иҗтимаий контроллиқ» темисида гувалиқ бериш жиғини өткүзүлди. Конгрессниң Авам Палата әзаси, Хитай ишлири иҗраийә комитетиниң рәислириниң бири Джим Мәкговерин кириш сөзини Шәрқий Түркистандики еғир вәзийәткә беғишлиди. У нутқида, Хитай һөкүмитиниң  Шәрқий Түркистандики лагерьларни кеңәйтип, аллиқачан бир миллондин  артуқ уйғурни тутқунға айландуруп болғанлиғини, лагерь сиртидики балилар вә аялларниң түрлүк иҗтимаий паҗиәләргә дуч келиватқанлиғи, шу сәвәптин бәзиләр Уйғур диярини «үсти очуқ түрмә» дәп тәсвирлисә, йәнә бәзиләрниң Хитай һөкүмитини «инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатиду» дәп қараватқанлиғини ейтип өтти. Шуниңдәк, һазир көплигән маддий испатлардин бу тутқунларниң коллектип йосунда мәҗбурий әмгәккә селиниватқанлиғини көрүвелиш мумкинлигини тәкитлиди. Униңдин кейин сөзгә Комунизм қурбанлири хатирә фондиниң хадими доктор Адриан Зенз чиқти. У Хитай һөкүмитиниң түрлүк һөҗҗәтлири вә мунасивәтлик материаллири асасида Хитайниң аталмиш «террорлуққа қарши туруш» вә башқа қалпақлар астида лагерларға топланған уйғурларни системилашқан заводлар вә йеза-кәнтләрдики заводларда мәҗбурий әмгәккә селиватқанлиғини, оқуш йешиға йәтмигән балиларни болса һөкүмәтниң башқурушидики  бала-бағчиләргә елип кетип, аялларниму бу хил әмгәкләрниң қурбаниға айландуруватқанлиғини ейтип өтти. Америка Уйғур инсан һоқуқ қурулуши тәшкилати идарә һәйитиниң рәиси, адвокат Нури Түркәл нуқтилиқ қилип Хитай һөкүмитиниң мәҗбурий әмгәкни зулум вә контроллиқниң васитиси қиливалғанлиғи  һәққидә һөҗҗәтлик тохтилип өтти.

22-октябрь күни Америка Ташқи ишлар министири Майк Помпео Америкадики нопуслуқ органлардин болған «Һәритейж  фаундейшн» ниң жиллиқ жиғинида сөзлигән нутқида Хитай һөкүмитиниң уйғурларниң кишилик һоқуқини қаттиқ дәпсәндә қиливатқанлиғини тәнқит қилди. Шундақла у Хитайниң пикир әркинлиги вә әркин тиҗарәткә хилап һәрикәтләрдә болуватқанлиғини әскәртти. Майк Помпео әпәндим йәнә «Хитай дөләтни қаттиқ қоллуқ билән идарә қиливатиду. Америкиниң буниңға қарши аваз чиқириши һәр қандақ вақиттикидин бәк муһим, дәп қараймән. Һәқиқәт чоқум оттуриға чиқиши керәк» дәп әскәртти (RFA (ӘАР), 22.10.19).

23-октябрь күни Америка Дөләт Мәҗлисидә «Хитайниң чегара һалқиған зулумлири» мавзусида жиғин өткүзүлди. Сорунға ДУҚ тәркивидики Уйғур инсан һоқуқи қурулуши тәшкилати, «Әркинлик сарийи», «Хитайға ярдәм» тәшкилатлири ортақ саһибханилиқ қилди. Хәлиқара Әркинлик сарийиниң һимайичилиқ ишлири ишханисиниң директори Әнни Бойаҗйан (Annie Boyajian) сөзидә уйғурларниң кимлиги вә уларниң һазирқи әһвали һәққидә қисқичә мәлумат бәрди һәм Уйғур мәсилисигә көңүл бөлүшкә чақирди.  Уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәшкилатиниң директори, ДУҚ Иҗраийә комитетиниң рәиси Өмәр Қанат нутқида алди билән Шәрқий Түркистандики вәзийәтни тәпсилий шәрһлиди. Андин кейин, у Хитайниң бехәтәрлик вә бехәтәрлик хадимлириниң Америка пухраси болған яки йеңидин кәлгән уйғурларни үндидар, телефон яаки илхәт арқилиқ учур йоллап уларни өзлири үчүн «хизмәт қилиш» қа тәклип қилишини, бир қисим кишиләрни Вәтәндики уруқ-туққанлириниң «бехәтәрлиги вә аманлиғини ойлишиш, уларниң лагерьға берип қелишиниң алдини елиш» қа мәҗбурлаш арқилиқ уларға қорқунч селиватқанлиғи фактлиқ изаһлиди. Яш паалийәтчи Фирқәт Җавдәт өзиниң шәхсий кәчүрмишлири арқилиқ, Хитай һөкүмитиниң униң анисини лагерьға ташлинғанлиғини вә уруқ-туққанлириға қандақ зулумларни селиватқанлиғини сөзләп бәрди.

24-октябрь күни Америка муавин президенти Майк Пәнс Вашингтондики «Вилсон мәркизи» дә Хитай һәққидики баянатида уйғурларниң һазирқи вәзийитини тилға алған. У шундақ дегән: «Хитайдики миллионлиған аз санлиқлар Хитай һөкүмитиниң уларниң миллий вә диний кимлигини йоқитиш сәяситиниң зәрбисидә зулум чәкмәктә. … Хитай бир миллиондин ошуқ уйғур мусулманни тутқун қилди. Биз хитай һөкүмитиниң  Шәрқий Түркистандики уйғур қатарлиқ мусулман аз санлиқларға қиливатқан бу муамилисини җазалидуқ» (RFA (ӘАР), 25.10.19). Америка муавин президенти Майк Пәнсниң вә  Ташқи ишлар министири Майк Помпеониң нутуқлири Уйғур мәсилисиниң Америка һөкүмитиниң күнтәртивидә орун еливатқанлиғидин дерәк бериду һәмдә Уйғур мәсилиси үчүн интайин муһим әһмийәткә егә.

Октябрь ейида Гонконглиқлар Хитай һөкүмитигә қарши демократия вә әркинликни қоғдаш намайишлирини давамлаштурди. Муһими, 16-октябрь күни Америка Конгрессиниң Авам Палатиси «Гонконг инсан һоқуқи вә демократия қанун лайиһиси» ни қобул қилди. Әнди бу қанун Сенатниң тәстиқидин өтүп, президент имза қойғандин кейин рәсмий күчкә егә болиду. Шундақ қилип, Америка парламентиниң Авам Палатиси Гонконг хәлқигә, уларниң  демократия вә әркинлик үчүн елип бериватқан күришини қоллайдиғанлиғи һәққидә ениқ сигнал бәрди. Бу  сәясий әһмийәткә егә вақиә Уйғур  мәсилиси үчүнму пайдилиқ. Гонконгда йүз бериватқан намайишларниң Хитайға сәкрәп кириш  еһтимали бар. Муһими, Гонконглиқлар пүткүл дунияға Хитай һөкүмитиниң һәқиқий маһийитини, алдамчилиғини паш қиливатиду вә Уйғур мәсилисини қоллайдиғанлиғини намайән қилди. Кейинки вақитта, Гонконглиқ намайишчиларниң рәһбәрлириниң бири Җошуа Вонг, келәчәктә демократик вә әркин сайлам билән идарә қилинидиған бир һакимийәт қурушни илгири сүрүшкә башлиди (Reuters. 23.10.19). Әгәр, һакиммутлақлиқ Хитай һөкүмити Гонконгниң дуния малийәсидики орнини вә хәлиқара вәзийәтни инкар қилип, намайишчиларни қураллиқ бастурушқа урунған тәғдирдә Гонконгдики қаршилиқ һәрикәтлириниң қураллиқ инқилапқа айлинип кетиш мүмкинлиги бар.

  1. Октябрь ейидики Хитай һөкүмитиниң Шәрқий Түркистанда жүргүзгән тәқипләш сәяситиниң бәзи саһәлири.

Октябрь ейида Хитай һөкүмити өзи бәлгүлигән чәтәл дипломатлириға, алимлириға вә бәзи мухбирларға һәртәрәплимә тәйярлиған, йәни тутқунлири тәкшүргүчиләргә немини дәп, немини демәслик үгитилгән, қисмән өзлиригә майил кишиләр билән алмаштурулған, тәқипләш органларниң контроллиғидики җаза лагерьлирини, мечитларни вә шәһәрләрдики мәхсус тәйярланған мәһкимиләрни зийарәт қилишқа рухсәт қилишни һәмдә пүтүн дунияни алдашни давамлаштурди.

Мәсилән, Хитай һөкүмити мәхсус органларниң очуқ вә йошурун назарити астида, октябрь ейида, Англиядики  Ниу-Кәсул университетиниң доктор аспиранти Ханна Бурдоф ханимни Шәрқий Түркистанни зийарәт қилдурған. Хитайшунас алимә Ханна ханим өзиниң зийарити һәққидә Әркин Азия радиосиға (ӘАР) бәргән сөһбитидә, мундақ деди: «Ақсуға барғинимда, шәһәрниң сиртиға чиқимән десәм сақчи автобус бекәттә «нәгә барисән?» дәп сориди. Барған җайимда пухрачә кийингән сақчи әгишипла жүрди. Қәшқәр, Ақсу, Хотән дегәндәк җайлар шималдики шәһәрләрдин қаттиғарақ башқурулуветипту. …  «Кочилардики сақчиларниң бултурқидәк көп болмаслиғи, уйғурлар вә чәт әлликләргә болған тосуп тәкшүрүшләрниң азайтилиши, чәт әллик зийарәтчиләргә «Бу сақчи дөлити әмәс» дегән тәсират беришни мәхсәт қилған»  (RFA (ӘАР), 18.10.19). Мәлумки, Зумрәт Давут өзиниң 3 айлиқ лагерь кәчмишлирини сентябрьда Америка алий рәһбәрлири, шу җүмлидин ТИМ министри Майк Помпеониң иштирақида  БДТ Баш Ассамблеясиниң мәйданида дунияға паш қилған еди. Муһтарәм Майк Помпео әпәндим Зумрат Давутниң кәчмишлири тоғрилиқ бәзи нутуқлирида тилға алған еди. Сәясәттә ақни қара қилишта, тухумдин түк үндүрүштә маһир Хитай һөкүмити 13-октябрь күни Зумрәт Давутниң акиси Абдухелил Давутни видео арқилиқ өз сиңлисиниң БДТ да ейтқанлирини инкар қилип сөзләшкә мәҗбурлиди (RFA (ӘАР), 14.10.19). Илгири, Хитай һөкүмити  Америка CNN телевизия канилиниң Меһригүл Турсун һәққидә ишлигән бир телевизия программисиға қаттиқ инкас қайтуруш билән тәң Меһригүлниң аилисини гөрүгә елип, униң аписини, Меһригүлниң дегәнлирини инкар қилдуруп сөзләткән еди.

Хитай һөкүмитиниң қара нийәтлик мәхсити, ақ-қарини астин-үстин қилиш арқилиқ Америка ТИМ министри Майк Помпеони «уйғурлар һәққидә питнә-иғва тарқатти» дәп һақарәтләш вә өзиниң лагерьлардики қилмишлирини паш қиливатқан гувачиларниң һәқиқәтлирини йоққа чиқириш, уларниң уруқ-туққанлирини хорлаш, өч елиш һәмдә уйғур тәшкилатлириниң, асасән ДУҚ ниң фактлиқ, һөҗҗәтлик доклатлирини хәлиқарада ялғанға чиқириштур. Бу вақиәләр Хитайда дунияни алдаш, сахта учур бериш сәяситиниң дөләт дәриҗисидә, барлиқ хәлиқара норма-принципларни рәт қилған һалда, системилиқ илгири сүрүлидиғанлиғиниң бир факти. Шундақла, бу вақиәләр лагерь шаһитлириниң гуваһлиғиниң Хитай һөкүмитиниң қилмишлирини дунияға паш қилишта муһим роль ойнаватқанлиғини испатлайду.

Шундақла октябрьда тоталитарлиқ Хитай һакимийити Шәрқий Түркистанда  уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түрк-мусулман хәлиқлириниң тилини, динини, маарипини, илим-пәнини, умумән кәң мәнидики мәдәнийитини хитайлаштурушни, мечитларни қисмән, лекин уларниң мунарилири билән һилал айлирини асасән дегидәк чеқиветишни, йәни мәдәний геноцид  жүргүзүшни, шундақла йәрлик хәлиқ вәкиллирини қанунсиз тутқун қилип, җаза лагерьлирида, йепиқ түрмиләрдә қийнаш, зорлаш, мийисини жуйуш, мәхпий қәтил қилиш арқилиқ асасән уйғурларниң миллий вә диний кимлигини, умумән  милләт сүпитидә йоқ қилишни мәхсәт қилған рәзил сәяситини давамлаштурди. Мәсилән, Қәшқәр Йеңишәһәрниң Әрмудун йезисидики 1300 нопуслуқ бир кәнттә 600 чә кишиниң, йәни нопусниң 45% ниң лагерьда екәнлиги ашкариланди (RFA (ӘАР), 21.10.19).

  1. Октябрь ейидики Дуния Уйғур Қурултийиниң (ДУҚ) вә башқа тәшкилатларниң хәлиқара сәһнидики паалийәтлири.

1-октябрь күни ДУҚ Хитайниң дөләт мәйрими, уйғурларниң болса матәм күни, Брюссельдики Европа Бирлиги (ЕБ) вә Европа Парламенти (ЕП) алдида миңлиған кишиләр иштирақида Хитайниң мустәмлик сәяситигә қарши бирләшмә намайиш өткүзүлди. Бу намайиш, ДУҚ ниң тәшәббуси билән Вакаләтсиз Милләтләр Тәшкилати (ВМТ), Хәлиқара Тибет һәрикити, Тайвань, Гонконг тәшкилатлириниң бирликтә тәшкиллиши, Белгийә Уйғур җәмийити вә Европидики уйғур тәшкилатлириниң һәмкарлишиши билән өткүзүлди. Намайишқа Белгийәдики уйғурлардин сирт, Голландия, Норвегия, Швейцария, Швеция, Англия, Франция, Германия, Канада, Қазақстан қатарлиқ әлләрдин кәлгән миңлиған уйғурлар шундақла Тибет,

Моңғол, Тайвань, Гонконглиқ инсан һоқуқи тәшкилатлириниң әзалири қатнашти. Қаттиқ ямғур яғсиму, намайиш Европа Парламенти алдида Шәрқий Түркистанниң Истиқлал марши, Тибет, Гонконглиқларниң дөләт маршлирини иҗра қилиштин башланди. Андин кейин намайишчилар узун сәп түзүп меңип, Хитайға қарши түрлүк шуарларни товлиған һалда жүрүш қилип Европа Бирлиги алдиға келип намайиш қилишни давамлаштурди. Намайиш ДУҚ рәиси Долқун Әйсаниң нутуғи билән ечилди. Униңдин кейин, Тибет, Гонконг тәшкилатлириниң мәсуллири, Европидики уйғур тәшкилатлириниң рәһбәрлири нутуқлар сөзләп, Хитайға болған қаршилиқ идеялирини ипадә қилди. Әң муһими, Европа Парламентиниң 10 ға йеқин әзаси сөзгә чиқип, Хитайниң ғәйрий инсани сәяситини, болупму җаза лагерьлири түзүмини әйиплиди.

8-октябрь күни  Америкадики Уйғур һәрикити тәшкилати рәиси Рошән Аббас ханим, Европа әллирини Уйғур мәсилисидә Америка билән бир сәптә турушқа чақириш үчүн Европидики 10 күнлүк зияритини башлиди. У 8-октябрьдә Дания пайтәхти Копенгаген шәһиридә җаза лагерьлириға мунасивәтлик учришишларға қатнашти. Рошән ханим 9-октябрьдә Америкиниң Данийәдики әлчиханисида дипломатларға җаза лагерьлириниң вәзийити тоғрисида мәлумат бәрди. Рошән ханим 18-октябрьдә Белгийә Уйғур җәмийитиниң рәиси Яшар әпәнди вә ДУҚ ниң Баш тәптиши Абдулһәким Идрис билән бирликтә Америкиниң Брюссельдики әлчиханисида өткүзүлгән җаза лагерьлири тоғрисида жиғинға қатнишип, Уйғур мәсилиси бойичә доклад бәрди. 19-октябрьда Рошән ханим башлиқ һәйәт Белгия  парламентидики «Йеңи Фламин иттипақи партияси» ниң мәркизидә өткүзүлгән жиғинға қатнишип,  парламентта «Уйғур достлуқ групписи» ни қуруш мәсилисини оттуриға қойған. 20-октябрь күни Рошән ханим башлиқ һәйәт Антвәрпән шәһиридә Белгия уйғур җамаити вәкиллири билән учрушуш өткүзгән. Америкилиқ әдлийәчи Рошән Аббас ханимниң Европида елип барған сәясий паалийәтлири Уйғур мәсилисини һәл қилишқа, шу җүмлидин җаза лагерьлирини тақашқа тәсир қилиду.

9-октябрь күни Америкадики нопуслуқ диний мәзһәпләрдин «Саентология черкави» 2019- жиллиқ «Инсанпәрвәрлик мукапати» ни Америка Уйғур инсан һоқуқи қурулуши (АУИҺҚ) тәшкилатиға тапшурди. Мәлумки, бу диний тәшкилатниң Америка ақсөңәклириниң сәясий тәбиқәсидә тәсири бар. Мукапатни ДУҚ Иҗраий комитетиниң мудири, АУИҺҚ рәиси Өмәр Қанат тәнтәнилик мукапат тарқитиш мәрасимида тапшуруп алди. Хитай һөкүмити уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа түрк-мусулман хәлиқлириниң миллий кимлигини йоқ қилиш, уларни хитайлаштуруш үчүн Ислам динини қаттиқ тәқипләватқан вақитта, бу мукапатниң ДУҚ қармиғидики уйғур тәшкилатиға берилиши мәнивий вә әмәлий әһмийәткә егә.

11 – 13-октябрь күнлири Чехия Җумһурийитиниң пайтәхти Прага шәһиридә 23-нөвәтлик хәлиқаралиқ «Мунбәр 2000» жиғини өткүзүлди. Бу әнҗуманға ДУҚ рәиси Долқун Әйса, Америкадики Уйғур һәрикити тәшкилати рәиси Рошән Аббас, зиялий паалийәтчи Санийә ханим қатнашти вә нутуқлар  сөзлиди. Жиғинға Чехия Җумһурийитиниң көплигән министирлири, бәзи дөләтләрниң сабиқ президентлири, ташқи ишлар министрлири, Нобель тиничлиқ мукапатиниң саһиблири, сәясатчилар, әдибләр һәмдә 5 қитъәдин кәлгән йүзлигән кишилик һоқуқ паалийәтчилири иштирак қилған. Долқун әпәндим башлиқ ДУҚ өмиги жиғин җәриянида Хитайниң җаза лагерьлири мәсилиси һәққидә  мәхсус доклад қилған. Шундақла Долқун әпәндим  пурсәттин пайдилинип бәзи дөләтләрниң рәһбәрлири билән сөһбәтлишип, уларға Уйғур мәсилисини изаһлап бәргән.  Рошән ханим көплигән дөләтләрниң дипломатлири вә инсан һоқуқи активистлири билән учришип, Хитайниң уйғурлар үстидин жүргүзиватқан этник қирғинчилиқ сәясәтлирини паш қилишқа тиришқан. 15-октябрь күни жиғинниң мавзуси «21-әсирдики диджитал контроллиқ астидики Хитай» болған. Бу күни Хитайға мунасивәтлик болған Уйғур, Тибет, Гонконг, Тайвань мәсилилири музакирә қилинған. Долқун әпәнди жиғинда Шәрқий Түркистанниң  бүгүнки вәзийити, җаза лагерьлири мәсилиси вә Хитайниң 70 жилдин буянқи уйғур, Тибет, хитай хәлиқлиригә салған зулумлири тоғрисида доклат қилған. Униң дәлил-испатлиқ доклади вә соалларға бәргән җаваплири жиғин әһлиниң күчлүк диққитини җәлип қилған. Адвокат Рошән ханим нутқида җаза лагерьлири мәсилиси үстидә тохталған вә  дуния җамаитини орнидин дәс туруп, Шәрқий Түркистандики зулумларға үзүл-кесил хатимә беришкә чақирған. ДУҚ рәиси Долқун Әйсаниң, Уйғур һәрикити тәшкилати рәиси Рошән Аббасниң хәлиқарада нопуслуқ «Мунбәр 2000» жиғиниға иштирақ қилип Уйғур мәсилиси даирисида актив паалийәт елип бериши һакиммутләқлиқ истилачи Хитай һөкүмитигә берилгән нөвәттики зәрбә вә Уйғур мәсилисини дунияға тонуштурушта зор әһмийәткә егә.

14-октябрь күни ДУҚ ниң муавин рәиси доктор Әркин Әкрәм, Түркийәдики  Уйғур академиясиниң иҗраийә рәиси Абдулһәмит Қарахан вә Анкарадики Уйғур тәтқиқати институти вәкиллиридин тәркип тапқан һәйәт Түркийә парламентидики «Ийи», йәни «Яхши» өктичи партийәсиниң ташқи сәясәткә мәсъул муавин рәиси Ахмәт Камил Әрозанниң вә партияниң мәсъуллири билән униң мәркизидә өткүзүлгән йумилақ үстәл сөһбитигә қатнашти. Абдулһәмит әпәнди сөһбәт җәриянида «яхши» партияси мәсъуллириға жиғивелиш лагерьлири вә Түркийәдики уйғурларниң қийинчилиқлири тоғрисида мәлумат бәргән. Билиш лазимки, пәқәт мошу партияниң рәиси Мәрал Ақшәнәр ханим парламентта Уйғур мәсилисини пат-пат оттуриға қоймақта. Мәзкүр партияниң парламенттики вәкили  Фаһрәттин Йоқуш ӘАР ихтиярий мухбириға: «Ийи» партияси болуш сүпитимиз билән Шәрқий Түркистан дәвасиға егә чиқимиз» деди (RFA (ӘАР), 14.10.19).  Шуңа Түркийә парламентидики бу партия билән зич һәмкарлишиш Уйғур мәсилисигә интайин пайдилиқ.

17-октябрь күни  Прага шәһиридә Чехия Җумһурийитиниң Пәнләр академиясида «Шәрқий Түркистандики кризис: униң нөвәттики вәзийити вә хәлиқарадики тәсири» намлиқ илмий муһакимә жиғини өткүзүлди. Жиғинни Чехия пәнләр академияси Шәриқшунаслиқ институти, Чехия пәнләр академияси 21-әсир стратегия тәтқиқат мәркизи, «Форум 2000 фонди», Америкиниң Прагадики әлчиханиси, Америкидики Рошән Аббас рәислик Уйғур һәрикити тәшкилати вә Әнвәрҗан башлиқ Илһам Тохти групписи бирликтә уюштурған. Жиғинда онлиған мутәхәссисләр Хитайниң җаза лагерьлири һәққидә фактлиқ вә әтраплиқ доклатлар қилған. Муһакимә җәриянида ДУҚ рәиси Долқун Әйса башлиқ Рошән Аббас,  Әнвәрҗан, Халмурат Һаррий қатарлиқ уйғур сәясий паалийәтчилири нутуқлар сөзләп, Уйғур мәсилиси һәққидә тәпсилий изаһлар бәргән. Долқун әпәндим нутқида: Хитай һөкүмитиниң тәқипләш миллий сәяситини, шу җүмлидин җаза лагерьларни пәрдазлап көрситиш, сахта тәшвиқат қилиш сәясити, униң хәлиқара җәмийитини алдаш усуллири вә Хитайниң ДУҚ башлиқ Уйғур миллий һәрикитини дунияда житим қалдуруш сүйқәсти қатарлиқларни тәпсилий шәрһләп бәргән. Рошән ханим өз сөзидә чәт әллик мутәхәссислиригә җаза лагерьлири тоғрисида «мәлумат бериштин, Хитайға қарши әмәлий һәрикәткә өтүш» мәсилисини тәклип қилған. Әнвәрҗан әпәнди нутқида  Илһам Тохти групписиниң паалийәтлири һәққидә тохталған. Финляндиядики яш паалийәтчи Халмурат Һаррий өз нутқида җаза лагерьлириниң маһийити һәққидә тохталди. ДУҚ рәиси башлиқ уйғур сәясонлириниң Прагадики хәлиқаралиқ характергә егә паалийәтлири җаза лагерьлири мәсилисини нуқтилиқ қилған Уйғур мәсилисини дунияға тоғра тонутушта зор әһмийәткә егә.

21-октябрь күни Түркийәниң пайтәхти Анкара шәһиридә ДУҚ муавин  рәиси, доктор Әркин Әкрәм тәсис қилған Уйғур тәтқиқат институти: «Шәрқий Түркистанниң ишғал қилиниши: өзгиришләр вә савақлар» мавзусида муһакимә жиғини өткүзди. Әнҗуман Шәрқий Түркистан Җумһурийитини коммунистик Хитай Хәлиқ Җумһурийити (ХХҖ) тәрипидин қураллиқ бесивелинғанлиғиниң 70-жиллиғи мунасивити билән чақирилди.  Жиғинға уйғур зиялийлиридин сирт бәзи уйғур аммивий тәшкилатларниң мәсуллири иштирак қилди. Жиғинда доктор Әркин Әкрәм, доктор аспирант Муһаммәт Ели, тәтқиқатчи вә нәшриятчи Абдуҗелил Туран, тәтқиқатчи Абдуррәшит Абдулхәмит, доктор аспирант Абдуреһим Дөләт, тәтқиқатчи Адил Әруйғур, магистирант Мәхмутҗан Йаси қатарлиқ алим вә зиялилар мәхсус доклатларни қилди. Тәшкилат рәһбәрлиридин Шәрқий Түркистан тәшкилатлар мунбириниң рәиси Һидайәт Оғузхан, Сәуди Әрәбистандики диний алим Сраждин қатарлиқлар тәсирлик нутуқ қилди. Хәлиқарадики заманивий сәясий Уйғур миллий азатлиқ һәрикитиниң рәһбәрлири, паалийәтчилири вә сәясионлири үчүн кейинки икки уйғур дөлитиниң тарихини үгиниш, савақ елип хуласә чиқирип әмәлийәттә қоллиниш – Хитайниң мустәмликисидин қутулуш үчүн хәлиқаралиқ сәһнидә ДУҚ башлиқ барлиқ тәшкилатларниң, сәясий паалийәтчиләрниң миллий дава даирисида елип бериватқан һәрикитини ғалибийәткә ериштүрүштә тарихий әһмийәткә егә мәсилидур.

21-октябрь күни Түркийәдики Һидайәтуллаһ Оғузхан рәһбәрлигидики Шәрқий Түркистан тәшкилатлар мунбириниң 6 кишилик һәйити Анкарада муһим учришишлар өткүзди. Һидайәтуллаһ Оғузхан башлиқ Һәйәт башта Түркийә парламентидики өктичи Милләтчи һәрикәт партиясиниң (МҺП) түркий милләтләргә мәсул муавин рәиси, профессор Камил Айдин билән партия мәркизидә учрашти. Сөһбәт җәриянида һәйәт Камил әпәндимгә Уйғур мәсилисиниң йеңи вәзийитини шәрһләп бәрди  вә Түркийәдики бир қисим  уйғурларниң қийинчилиқлири һәққидә язма доклад сунди. МҺП муавин рәиси Камил әпәндим оттуруға қоюлған мәсилиләр бойичә  қолидин келишичә ярдәм қилидиғанлиғини тәкитлигән. Андин кейин, Һидайәтуллаһ Оғузхан башлиқ Һәйәт Түркийә президенти аппаратидики чәт әлдики түркләр вә қериндаш милләтләр башқармисиниң башлиғи Абдулла Әрән билән көрүшти. Абдулла әпәнди болған сөһбәттә Һәйәт Түркийәдики уйғур оқуғучилириниң қийинчилиқлирини,умумән уйғурларниң тәлим-тәрбийә вә ана тил үгиниши, урпи-адәтлирини сақлашни һәл қилиш үчүн уйғур тәшкилатлириға ярдәм беришни тәклип қилған. Мәмнунлиқ билән тәкитләш лазимки, Абдулла Әрән башлиқ идарә һазир 350 уйғур оқуғучисиға оқуш мукапати берип оқутмақта (RFA (ӘАР), 23.10.19). Уйғурларға асасән саһибханлиқ қиливатқан Түркийә һөкүмитигә Уйғур мәсилисини илмий, системилиқ вә кәң даирида қоюш, бу дөләттики уйғурларниң проблемилирини һәр дәриҗилик һакимийәтниң алақидар тармақлириға аңлитип туруш һәмдә Түркийә Җумһурийитигә вападар болуш – стратегиялик сәясий әһмийәткә  егә.

24-октябрь күни Европа Парламенти (ЕП) Хитай түрмисидә еғир азап чекиватқан алим Илһам Тохтиға 2019-жиллиқ «Сахаров пикир әркинлиги мукапати» берилгәнлигини  ЕП рәиси Давид Сассоли рәсмий җакалиди. У сөзидә :«Биз бу мукапат арқилиқ Хитай һөкүмитини Илһам Тохтини қоюветишкә вә аз санлиқ милләтләрниң һоқуқиға һөрмәт қилишқа күчлүк рәвиштә чақиримиз» деди (RFA (ӘАР), 24.10.19).

Дунияға тонулған диссидент Илһам Тохти 2014-йили15-январь күни Бейҗиңдики өйидин тутқун қилинди вә 23-сентябрь күни Үрүмчидики оттура сот тәрипидин «Дөләтни парчилашқа қутратқулуқ қилиш» төһмити билән өмүрлүк қамақ җазасиға һөкүм қилинди. Илһам тохти инсан һоқуқ мукапатлиридин: «Барбара Голдсимис әркин йезиш мукапати», «Мартен Әнналис кишилик һоқуқ мукапати», «Васлав Хавел әркинлик мукапати» қатарлиқ мукапатларға еришти. Бундақ көп хәлиқара инсан һоқуқи мукапатлириға еришиштә ДУҚ вәкили Әнвәрҗан башлиқ «Илһам Тохти  групписи» чоң рол ойниди. Бу мукапат һәр жили бир қетим инсан һоқуқи вә әркинлик йолида күрәш қилған шәхсләр яаки тәшкилатларға берилидиған болуп, қиммити 50 миң евро. Европа Бирлигиниң әң алий мукапатиниң Илһам Тохтиға берилиши Уйғур даваси бойичә зор әһмийәткә егә. Биринчидин, Европа Иттипақи Хитай һөкүмитигә, униң уйғурларниң инсан һоқуқини тәқипләшлирини, шу җүмлидин җаза лагерьлиригә қәтъий қарши икәнлигини көрситиду, иккинчидин, бу мукапат Илһам Тохтини түрмидин қутулдурушқа вә җаза лагерьлирини тақашқа төһпә қошиду һәм бу Хитайға берилгән нөвәттики зәрбә болиду, үчүнчидин, БДТ дин кейинки әң нопуслуқ хәлиқара орган ЕП Уйғур мәсилисини күнтәртипкә киргүзүватқанлиғидин дерәк бериду. Шундақла бу вақиә дунияға Уйғур мәсилисини тоғра тонуштурушқа тәсир қилиду.

25-октябрь күни, ДУҚ вә Тайвань Шәрқий Түркистан җәмийити (ТШТҖ) рәиси адвокат Хе Чавдоңниң тәшкиллишидә, Тайвань парламентида, Һазир  Стамбулда туридиған Қазақстанлиқ Гүлбаһар Җелилова Хитайниң җаза лагерьлирида бир жилдин артуқ вақитта баштин өткән кәчмишлири һәққидә парламент вәкиллиригә вә мухбирларға гувалиқ бәрди. ДУҚ ниң Япония вә Теч окекан районидики вәкили Илһам Махмут тәрҗиманлиқ қилди. Гүлбаһар ханим Хитай сақчилириниң сорақ қилиш җәриянида өзини лагерьдики башқа аялларға охшашла «йолвас орундуқ» қа олтурғузуп, җинсий хорлаш елип барғанлиғини, туғутлуқ аяалларни бовақлиридин  мәҗбури айриветип лагерьларға соливалғанлиғини баян қилди. У өзи ятқан камерида 14 яштин 70 яшқичә болған гунасиз аялларниң ятқанлиғини, 20-30 аялниң бир камерида сесиқчилиқ қаплиған муһитта сусиз вә тамақсиз қалдурулғанлиғини, тутқунларниң бәдинини яра бесип пиштлап кәткәнлигини, аялларға дора берилип хамуш қилинидиғанлиғини сөзләп өткән.

Лагерь шаһиди Гүлбаһар ханимниң Тайбейда оттуриға қойған фактлири ингилизчә, хитайчә аммивий ахбарат васитилиридә вә иҗтимаий алақә мунбәрлиридә кәң тарқилип, демократияни илгири сүрүватқан  әмәлийәттики мустәқил Тайваньда вә униң сиртида күчлүк инкас пәйда қилди.

Жиғинчақлап йәкүнлисәк, Хитай һөкүмити җаза лагерьлирини, уларда 3 миллионғичә уйғурларниң қамалғанлиғини вә уларни дәһшәтлик қийнашлирини, қәтил қилишлирини хәлиқарада рәт қилишни давамлаштуриватиду. Пәқәт шаһитларниң гувалиқ беришлири, һөҗҗәтлик фактлар Хитайниң җинайитини, зулумлирини дунияға паш қилиду һәм униңға Америка башлиқ Ғәрип дөләтлириниң, Хәлиқара тәшкилатларниң бесим ишлитишигә түрткилик қилиду. Шуниң үчүн хәлиқарадики уйғур миллий сәясий һәрикитидә лидерлиқ салаһийәткә егә Долқун Әйса рәһбәрлигидики ДУҚ вәкиллириниң бир ай ичидики дунияда әң нопуслуқ БДТ дики, ЕБ дики, Америкидики, Германиядики, Чехиядики вә башқа Ғәрип дөләтлирдики системилиқ паалийәтлири Уйғур мәсилисини уларниң күнтәртивигә киргүзүштә вә дунияға тонуштурушта һәмдә Хитайға бесим ишлитип тәқипләш лагерьлирини йепишта зор әһмийәткә егә. Октябрьда Америка һөкүмити мәхсус қарар чиқирип, Шәрқий Түркистандики уйғур, қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрниң инсан һоқуқи дәпсәндичилигигә четилған 28 Хитай муәссәсәсини (учреждение) қара тизимликкә киргүзгәнлиги Уйғур мәсилиси үчүн тарихий әһмийәткә егә. Шундақла Европа Бирлигиниң әң алий «Сахаров пикир әркинлиги мукапати» ниң Илһам Тохтиға берилиши Уйғур дәваси үчүн зор әһмийәткә егә. Уйғур мәсилиси октябрь ейида Америка һөкүмитиниң күнтәртивидә орун алди. ДУҚ вә униң тәркивидики миллий тәшкилатларниң, бәзи йәккә сәясий  паалийәтчиләрниң тиришчанлиқ, мәхсәтчанлиқ паалийәтлириниң нәтиҗисидә Уйғур мәсилиси 2019-жили октябрьда хәлиқарада әң йүксәк пәллигә чиқишни давамлаштурди. Жуқурида қәйт қилинған вақиәләрниң иҗабий ақивити кәлгүсидә йәнә садир болиду. Өзгириватқан дуниявий вәзийәт, йеңи географиялик  сәясий реаллиқ жилниң ахириғичә Уйғур мәсилиси хәлиқарада җиддий бир проблемиға айлинидиғанлиқидин бешарәт бәрмәктә.

Қәһриман Ғоҗамбәрди

сәясәтшунас

Бөлүшүш:
Реклама

ЖАВАП ҚАЛДУРУҢ

Пожалуйста, введите ваш комментарий!
пожалуйста, введите ваше имя здесь